ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κ.Α., Παππά Θεοδώρα: Ελένη ,Γιώργος Σεφέρης -Λογοτεχνία Β Λυκείου-

Σάββατο 4 Δεκεμβρίου 2021

Ελένη ,Γιώργος Σεφέρης -Λογοτεχνία Β Λυκείου-

ΠΗΓΗ:http://dromospoihshs.gr/2019/05/21/eleni_sthn_zwgrafiki/

https://www.youtube.com/watch?v=lahPctVVPpQ

Τίτλος εισήγησης: Η «Ελένη» του Σεφέρη: μια νέα ανάγνωση ενός όχι εντελώς αντιπολεμικού ποιήματος. Αγγέλα Καστρινάκη, Καθηγήτρια Νέας Ελληνικής Φιλολογίας στο τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.

«Ελένη» του Σεφέρη | Από την έρευνα στη διδασκαλία

ΕΠΙΣΚΕΦΤΕΙΤΕ ΤΟ WEBSITE ΓΙΑ ΝΑ ΔΕΙΤΕ ΟΛΗ ΤΗ ΓΚΑΜΑ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ: http://edu.futurelibrary.gr

Ελένη

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ Ελένη που ακολουθεί ανήκει στη συλλογή... Κύπρον, ου μ' εθέσπισεν... (1955), γράφτηκε όμως, κατά δήλωση του ποιητή, το 1953, όταν ο Σεφέρης ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Κύπρο. Ξαναπήγε το 1954 και το 1955. Το 1955 θ' αρχίσει ο Κυπριακός αγώνας κατά της αγγλικής κατοχής. Ο Σεφέρης από τις θέσεις του στο διπλωματικό σώμα θα παρακολουθήσει από πολύ κοντά τις φάσεις του κυπριακού δράματος.

Για να κατανοήσουμε το ποίημα, πρέπει να έχουμε υπόψη μας πρώτα πρώτα δύο αρχαίους μύθους, που αποτελούν τον πυρήνα του:

α) Ο μύθος του Τεύκρου: Ο Τεύκρος, γιος του βασιλιά της Σαλαμίνας Τελαμώνα και αδελφός του Αίαντα, έλαβε μέρος στον τρωικό πόλεμο, όπου διακρίθηκε ως τοξότης. Όταν επέστρεψε στη Σαλαμίνα, ο πατέρας του δεν τον δέχτηκε, γιατί έκρινε ότι δε συμπαραστάθηκε αρκετά στον αδελφό του Αίαντα, που αυτοκτόνησε, επειδή οι Αχαιοί δεν έδωσαν σ' αυτόν ως αριστείο τα όπλα του Αχιλλέα. Ο Τεύκρος τότε, υπακούοντας σε χρησμό του Απόλλωνα, έφυγε στην Κύπρο, όπου και ίδρυσε πόλη και της έδωσε το όνομα Σαλαμίνα (κοντά στη σημερινή Αμμόχωστο) ως ανάμνηση της πατρίδας του.

β) Ο μύθος της Ελένης: Σύμφωνα με μια εκδοχή αυτού του μύθου η Αφροδίτη δεν έδωσε στον Πάρη την πραγματική Ελένη, αλλά ένα ομοίωμά της. Την Ελένη τη μετέφερε ο Ερμής, με εντολή της Ήρας, στην Αίγυπτο, στο παλάτι του βασιλιά Πρωτέα, όπου τη συνάντησε ο Μενέλαος επιστρέφοντας από την Τροία. Την εκδοχή αυτή του μύθου διαπραγματεύεται ο Ευριπίδης στην τραγωδία του Ελένη. Στην τραγωδία συναντάει την Ελένη στην Αίγυπτο και ο Τεύκρος, που περνάει από κει ταξιδεύοντας για την Κύπρο.

Ο Σεφέρης προτάσσει ως μότο στο ποίημά του τρία αποσπάσματα της τραγωδίας του Ευριπίδη, που συνοψίζουν τους δύο μύθους:

ΤΕΥΚΡΟΣ:	...στη θαλασσινή Κύπρο, όπου μου όρισε ο Απόλλων να κατοικώ, δίνοντάς της το νησιωτικό όνομα Σαλαμίνα ως ανάμνηση εκείνης της πατρίδος μου (στ. 148-150).
ΕΛΕΝΗ:	Εγώ δεν πήγα στην Τρωάδα, ένα είδωλο μου ήταν (στ. 582).
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ:	Τι λες; Ώστε για μια νεφέλη τραβήξαμε του κάκου τόσα βάσανα; (στ. 706).

Επίσης πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο Σεφέρης δεν παραμένει στους αρχαίους μύθους, αλλά τους μεταφέρει στην εποχή μας, δηλαδή τους κάνει να εκφράζουν σύγχρονες εμπειρίες. Και εδώ ας σκεφτούμε ότι ο ποιητής έζησε τους δυο παγκόσμιους πολέμους και τη μικρασιατική καταστροφή, που τον έπληξε ιδιαίτερα, αφού του στέρησε την ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Σμύρνη, όπου γεννήθηκε και έζησε τα παιδικά του χρόνια.

Στο ποίημα μιλάει ο Τεύκρος. Πίσω όμως από τα λόγια του συχνά θ' ακούμε τη φωνή του ποιητή.

ΤΕΥΚΡΟΣ

... ες γην εναλίαν Κύπρον, ου μ' εθέσπισεν
οικείν Απόλλων, όνομα νησιωτικόν
Σαλαμίνα θέμενον της εκεί χάριν πάτρας.
....................................................................

ΕΛΕΝΗ

Ουκ ήλθον ες γην Τρωάδ', αλλ' είδωλον ην.
...................................................................

ΑΓΓΕΛΟΣ

Τι φης;
Νεφέλης άρ' άλλως είχομεν πόνους πέρι;

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ: ΕΛΕΝΗ.

	«Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»*

	Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλλων, συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές
5	αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.
	Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη βήματα και χειρονομίες· δε θα τολμούσα να πω φιλήματα· και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

	«Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

	Ποιες είναι οι Πλάτρες; Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί; Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα: καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών·
			η μοίρα μου που κυματίζει
	ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα
15	και μιαν άλλη Σαλαμίνα
	μ' έφερε εδώ, σ' αυτό το γυρογιάλι.*
			Το φεγγάρι
	βγήκε απ' το πέλαγο σαν Αφροδίτη· σκέπασε τ' άστρα του Τοξότη,* τώρα πάει νά 'βρει την Καρδιά του Σκορπιού,* κι όλα τ' αλλάζει.
20	Πού είν' η αλήθεια;
	Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης· το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.*

	Αηδόνι ποιητάρη, σαν και μια τέτοια νύχτα στ' ακροθαλάσσι του Πρωτέα
25	σ' άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο,
	κι ανάμεσό τους —ποιος θα το 'λεγε;— η Ελένη! Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο. Ήταν εκεί, στα χείλια* της ερήμου· την άγγιξα, μου μίλησε: «Δεν είν' αλήθεια, δεν είν' αλήθεια» φώναζε.
30	«Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.
	Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».

	Με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, κι αυτό
		το ανάστημα
	ίσκιοι και χαμόγελα παντού στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα·
35	ζωντανό δέρμα, και τα μάτια
	με τα μεγάλα βλέφαρα, ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα.*
			Και στην Τροία;
	Τίποτε στην Τροία — ένα είδωλο. Έτσι το θέλαν οι θεοί.
40	Κι ο Πάρης, μ' έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να ήταν
		πλάσμα ατόφιο·*
	κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.

	Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα. Τόσα κορμιά ριγμένα στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης·
45	τόσες ψυχές
	δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι. Κι οι ποταμοί φουσκώναν μες στη λάσπη το αίμα για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου
50	για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.
	Κι ο αδερφός μου;*
			Αηδόνι αηδόνι αηδόνι,
	τ' είναι θεός; τι μη θεός; και τι τ΄ανάμεσό τους*;

	«Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

	Δακρυσμένο πουλί,
		στην Κύπρο τη θαλασσοφίλητη
55	που έταξαν* για να μου θυμίζει την πατρίδα,
	άραξα μοναχός μ' αυτό το παραμύθι*, αν είναι αλήθεια πως αυτό είναι παραμύθι, αν είναι αλήθεια πως οι άνθρωποι δε θα ξαναπιάσουν τον παλιό δόλο των θεών·
			αν είναι αλήθεια
60	πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια,
	ή κάποιος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος, που ωστόσο είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια, δεν το 'χει μες στην μοίρα του ν' ακούσει
65	μαντατοφόρους* που έρχουνται να πούνε
	πως τόσος πόνος τόση ζωή πήγαν στην άβυσσο για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.

Πλάτρες: χωριό της Κύπρου στις πλαγιές του όρους Τρόοδος, κοσμικό θέρετρο στα χρόνια της αγγλοκρατίας.
γυρογιάλι: ακτή.
Τοξότης· Σκορπιός: αστερισμοί.
ξαστοχώ: αστοχώ.
στ. 14-15: το στερνό σπαθί: το σπαθί με το οποίο αυτοκτόνησε ο Αίας, γεγονός που στάθηκε αιτία να εξοριστεί ο Τεύκρος και να εγκατασταθεί στη Σαλαμίνα της Κύπρου (μιαν άλλη Σαλαμίνα).
στ. 17: σαν Αφροδίτη: όπως η Αναδυόμενη Αφροδίτη, που κατά την παράδοση αναδύθηκε από τον αφρό της θάλασσας στην Πάφο της Κύπρου (Κύπρις, Παφία).
Πρωτέας: (Πρωτεύς)· θαλασσινός δαίμονας, που άλλαζε συνεχώς μορφή και κατά τον Ευριπίδη βασιλιάς της Αιγύπτου.
χείλια: (της ερήμου)· εδώ η άκρη (της ερήμου).
στ. 23: ποιητάρη: ο χαρακτηρισμός αυτός του αηδονιού, καθώς και δακρυσμένο πουλί πιο κάτω (στ. 54) ανήκει στον Ευριπίδη. Στην Κύπρο ποιητάρης λέγεται σήμερα ο λαϊκός ποιητής. Ο Σεφέρης χρησιμοποιεί εδώ μια λέξη τοπική.
στ. 25: σκλάβες Σπαρτιάτισσες: πρόκειται για τις Σπαρτιάτισσες γυναίκες στην Αίγυπτο, που αποτελούν το χορό της τραγωδίας του Ευριπίδη.
Δέλτα: το Δέλτα του Νείλου.
ατόφιος: γνήσιος.
αδερφός: Αίας ο Τελαμώνιος.
στ. 52: τι 'ναι θεός κτλ.: πρόκειται για μετάφραση στίχου του Ευρυπίδη (Ελένη, 1137): «ό,τι θεός ή μη θεός ή το μέσον, τις φησ' ερευνήσας βροτών...;» δηλ. ποιος άνθρωπος μπορεί να βρει και να πει τι είναι θεός κτλ.
τάζω: υπόσχομαι (αναφέρεται στη φράση του Ευρυπίδη «όπου μου όρισε ο Απόλλων να κατοικώ»).
παραμύθι: ο μύθος του τρωικού πολέμου.
μαντατοφόρος: αγγελιαφόρος.

Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

Ποιο μέσον χρησιμοποιεί ο ποιητής για να θέσει σε κίνηση τη μνήμη και τις σκέψεις του Τεύκρου;
Ποια είναι η αφορμή που γεννά στον Τεύκρο την αμφιβολία για την αλήθεια στο στίχο 20;
Γιατί ο ποιητής δίνει έκταση στην περιγραφή της Ελένης στους στίχους 32-36; Να κάνετε σύγκριση με το στίχο 40· τι παρατηρείτε;
Ποιο είναι το επιμύθιο στο οποίο καταλήγει ο Τεύκρος με αφορμή το μύθο του τρωικού πολέμου;
Μπορείτε να προσδιορίσετε σημεία του ποιήματος, όπου πίσω από τα λόγια του Τεύκρου ακούτε ευκρινέστερα τη φωνή του Σεφέρη;

Λογοτεχνία Β' Λυκείου: "Ελένη" του Γιώργου Σεφέρη
http://peri-ekpaideusis.blogspot.com/2014/07/blog-post_8077.html

ΕΝΟΤΗΤΕΣ:

1^η  ΕΝΟΤΗΤΑ: Στίχοι 1-9: Ο Τεύκρος συνομιλεί με το αηδόνι.
2^η ΕΝΟΤΗΤΑ: Στίχοι 10-22: Οι περιπλανήσεις του Τεύκρου - Σεφέρη.
3^η  ΕΝΟΤΗΤΑ: Στίχοι 23-31: Ο θρήνος των Σπαρτιατισσών και της Ελένης.
4^η  ΕΝΟΤΗΤΑ: Στίχοι 32-41: Η περιγραφή της Ελένης.
5^η  ΕΝΟΤΗΤΑ: Στίχοι 42-53: Πόνος κατακυριεύει την Ελλάδα.
6^η  ΕΝΟΤΗΤΑ: Στίχοι 54-68: Τα ερωτήματα του ποιητή.

ΤΕΧΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ:

- Αφετηρία της έμπνευσής του είναι η επίσκεψή του στην Κύπρο.
- Εμπνέεται από την τραγωδία του Ευριπίδη Ελένη.
- Χρησιμοποιεί στοιχεία από το μύθο του Τεύκρου (σελ. 210 σχ. βιβλ.).
- Αντλεί από τις προσωπικές του εμπειρίες που σχετίζονται με τη Μικρασιατική Καταστροφή.
- Χρησιμοποιεί γλώσσα συμβολική. Από τη φυσική ομορφιά της Κύπρου παίρνει για συμβολική χρήση μόνο τις Πλάτρες και τα αηδόνια.
- Χρησιμοποιεί ένα είδος πλαστοπροσωπίας, δηλ. δανείζει τη φωνή του στον Τεύκρο, καθιστά τον Τεύκρο ποιητικό πρόσωπο, που αφηγείται τη δική του περιπέτεια που έχει πολλές αναλογίες με την περιπέτεια του Σεφέρη.
- Διατυπώνει τους στοχασμούς και τους φόβους του σχετικά με τον πόλεμο κα με τον άνθρωπο.
- Στο ποίημα ο Σεφέρης εκφράζει την αντιπολεμική διάθεσή του.
- Το ποίημα είναι γραμμένο σε ελεύθερο στίχο, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο εκτεταμένο.
- Το ποίημα είναι αφηγηματικό.
- Το πρόσωπο που αφηγείται είναι ο Τεύκρος, πρόσωπο πλαστό.
- Εναλλαγή μονόλογου - διαλόγου.

ΓΛΩΣΣΑ:

Συμβολική. Ο ποιητής χρησιμοποιεί ονόματα και θέματα από την ελληνική μυθική παράδοση, μετασχηματίζοντάς τα σε δικά του σύμβολα και αποδίδοντας με αυτά δικές του σκέψεις, βιώματα και συγκινήσεις, διαμορφώνοντας δηλ. την προσωπική μυθολογία του.

ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ:

- Μεταφορικές εκφράσεις.
- Παρομοιώσεις τολμηρές: "σαν Αφροδίτη", "σαν το σιτάρι".
- Εικόνες.

ΑΝΑΛΥΣΗ - ΕΡΜΗΝΕΙΑ:

Το ποίημα του Σεφέρη είναι ένα ποίημα αφηγηματικό, γραμμένο σε ελεύθερο στίχο. Στο ποίημα ο ποιητής δανείζει τη φωνή του στον Τεύκρο, ο οποίος μας αφηγείται τη δική του περιπέτεια, που έχει πολλές αναλογίες με την περιπέτεια και ζωή του Σεφέρη. Το μήνυμα του ποιήματος είναι αντιπολεμικό.

Στην πρώτη ενότητα ο ποιητής μας μεταφέρει στην Κύπρο από τον πρώτο κιόλας στίχο "τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες" (ο στίχος αυτός θα αποτελέσει και το κλείσιμο της ενότητας). Ο ποιητής πάντοτε με τη φωνή του Τεύκρου, συνομιλεί με το αηδόνι, το οποίο ξυπνάει τη μνήμη όλων των πονεμένων ανθρώπων, αφυπνίζει συνειδήσεις.

Στη δεύτερη ενότητα ο Τεύκρος συνεχίζει να μιλά και δίνει βιογραφικά στοιχεία του ποιητή. "έζησα τη ζωή μου … ή των Θεών". Ο Σεφέρης ταξίδεψε σε πολλά μέρη και άκουσε και είδε πολλά πράγματα. Η ζωή του Τεύκρου έχει πολλές αναλογίες με τη ζωή του ποιητή. Ο Τεύκρος, είναι τοξότης, "ξαστόχησε". Το ίδιο και ο ποιητής. Ως διπλωματικός υπάλληλος της κυβέρνησης έκανε πολλά λάθη. Στην ενότητα αυτή προσδιορίζεται και ο χρόνος: "ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα και μιαν άλλη Σαλαμίνα", δηλαδή ανάμεσα στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον απελευθερωτικό αγώνα των Κυπρίων το 1955. Το "σπαθί" του Αίαντα είναι σύμβολο πολέμου, καταστροφής. Υπήρξε η αιτία της συμφοράς και του ξεριζωμού του Τεύκρου. Ο πόλεμος είναι και η αιτία του ξεριζωμού του ποιητή. Ο Σεφέρης είναι πρόσφυγας από τη Μικρά Ασία. Ακόμα ο ποιητής βλέπει το φεγγάρι να αναδύεται από το πέλαγος όπως η Αφροδίτη και να σκεπάζει τα πολεμικά σύμβολα Τοξότη και Σκορπιό σαν μια απάτη.

Στην τρίτη ενότητα ο Τεύκρος, απευθυνόμενος πάλι προς το αηδόνι, αναφέρεται στο θρήνο των Σπαρτιατισσών και της Ελένης. Οι γυναίκες θρηνούν γιατί θυμήθηκαν την πατρίδα τους. Η Ελένη ανακοίνωσε στον Τεύκρο ότι δεν πήγε ποτέ στην Τροία: "Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι. Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία". Στην Τροία βρισκόταν μόνο το είδωλο της.

Στην τέταρτη ενότητα ο ποιητής δίνει μια λυρική περιγραφή της Ελένης. Αυτή η Ελένη λοιπόν βρισκόταν στην Αίγυπτο, ενώ στην Τροία ήταν μόνο ένα είδωλο, ένα φάντασμα. Ο Πάρις πλάγιαζε τόσα χρόνια μ' ένα φάντασμα και οι `Ελληνες πολεμούσαν δέκα ολόκληρα χρόνια μάταια.

Στην πέμπτη ενότητα ο ποιητής περιγράφει τη φρίκη και τη δυστυχία που επικρατεί στην Ελλάδα. Τόσοι θάνατοι και τόσος πόνος για το τίποτα, "για μια νεφέλη, μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη". Ο ποιητής θέτει τώρα κάποια ερωτήματα "Κι ο αδερφός μου;" Ο αδελφός του Τεύκρου σκοτώθηκε κι αυτός άδικα, το ίδιο και ο κάθε άνθρωπος που σκοτώθηκε στον πόλεμο. "Τ' είναι Θεός; τι μη Θεός; και τι τ' ανάμεσο τους". Τι είναι λοιπόν το δίκαιο και τι το άδικο; Τι υπάρχει ανάμεσα;

Στην έκτη και τελευταία ενότητα ο ποιητής επιστρέφει στην Κύπρο, η οποία διεξάγει τον απελευθερωτικό της αγώνα ενάντια στους `Αγγλους κατακτητές. Τι θα γίνει άραγε στην Κύπρο; Θα είναι κι αυτός ο αγώνας μάταιος; Ο ποιητής διακατέχεται από ανησυχία και αγωνία για την έκβαση του αγώνα των Κυπρίων. Τον προβληματίζει ο χαρακτήρας των πολέμων. Γιατί γίνονται οι πόλεμοι; Ποιο το αποτέλεσμα; Οι άνθρωποι κατορθώνουν να πετύχουν αυτό για το οποίο αγωνίζονται; `Οπως οι Αχαιοί πολεμούσαν στην Τροία δέκα ολόκληρα χρόνια για ένα φάντασμα, έτσι και σήμερα οι άνθρωποι πολεμούν άδικα. Ο τρωικός πόλεμος ταυτίζεται με το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι άνθρωποι πολεμούσαν δήθεν για ελευθερία και δικαιοσύνη. Να όμως που αυτοί οι άνθρωποι, οι `Αγγλοι, καταπατούν την ελευθερία των Κυπρίων. `Αρα, εκείνος ο πόλεμος δεν έγινε για ελευθερία και δικαιοσύνη, αλλά για είδωλα και φαντάσματα. `Ηταν ένα ψέμα, μια απάτη.

Ο Σεφέρης αισθάνεται βαθιά απογοήτευση γιατί οι πόλεμοι, στους οποίος πεθαίνουν τόσοι άνθρωποι, γίνονται μάταια. Σκοπός του Σεφέρη είναι να αφυπνίσει τους ανθρώπους και να τους κάνει να καταλάβουν ότι γύρω τους παραφυλάει η απάτη και το ψέμα. Να μην γίνονται λοιπόν εύκολα θύματα σ' αυτούς που διακηρύσσουν υψηλά ιδανικά. Να μην οδηγούνται σε πολέμους για ξένες φιλοδοξίες και συμφέροντα, γιατί οι πόλεμοι το μόνο που πετυχαίνουν είναι να προξενήσουν τον πόνο, τον όλεθρο, την καταστροφή και το θάνατο.

ΙΔΕΕΣ:
Οι πόλεμοι που γίνονται για ψεύτικα ιδανικά είναι μάταιοι και το μόνο που πετυχαίνουν είναι να φέρουν τη δυστυχία και τον όλεθρο.
Πολλοί άνθρωποι σκοτώθηκαν άδικα, ενώ οι ίδιοι νόμιζαν ότι πολεμούσαν για κάποια ιδανικά.
Να είμαστε ξύπνιοι και να μην παρασυρόμαστε εύκολα από μεγάλα λόγια.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ:

1. Ποιο μέσο χρησιμοποιεί ο ποιητής για να θέσει σε κίνηση τη μνήμη και τις σκέψεις του Τεύκρου.
Ο ποιητής ενεργοποιεί τη μνήμη και τις σκέψεις του Τεύκρου με το κελάηδισμα των αηδονιών. Τα αηδόνια κελαηδούν τόσο όμορφα που δεν αφήνουν τον άνθρωπο να κοιμηθεί. `Ετσι ο Τεύκρος μένει ξύπνιος και θυμάται τα παλιά.

2. Ποια είναι η αφορμή που γεννά στον Τεύκρο την αμφιβολία για την αλήθεια στο στίχο 20;
Ο Τεύκρος αρχίζει να αμφιβάλλει για την αλήθεια ήδη από το στίχο 20. Η αφορμή που συμβάλλει σ' αυτό είναι η ανάδυση του φεγγαριού. Το φεγγάρι αναδύεται από το πέλαγος όπως η Αφροδίτη και σκεπάζει τα άστρα του Τοξότη και του Σκορπιού. Τότε ο Τεύκρος αντιλαμβάνεται ότι και η πραγματικότητα είναι θέμα φωτισμού. Ο φωτισμός μεταβάλλει την αλήθεια. Επομένως η αλήθεια δεν είναι μόνο μία.

3. Γιατί ο ποιητής δίνει έκταση στην περιγραφή της Ελένης στους στίχους 32-36; Να κάνετε σύγκριση με το στίχο 40. Τι παρατηρείτε;
Ο ποιητής περιγράφει εκτεταμένα την Ελένη στους στίχους 32-36, γιατί θέλει να μας παρουσιάσει την πραγματική Ελένη. Την Ελένη, η οποία υπήρξε η αφορμή του τρωικού πολέμου. Αυτή λοιπόν η Ελένη, η οποία περιγράφεται με λυρικότητα από τον ποιητή, δεν πήγε ποτέ στην Τροία, δεν ακολούθησε ποτέ τον Πάρι, αλλά βρισκόταν στην Αίγυπτο. Ο Πάρις πλάγιαζε μ' έναν ίσκιο, μ' ένα είδωλο. Ο πόλεμος δηλαδή έγινε μάταια. Οι άνθρωποι αλληλοσκοτώνονταν δέκα ολόκληρα χρόνια άδικα. `Ετσι και οι σύγχρονοι πόλεμοι, οι οποίοι γίνονται δήθεν για μεγάλα ιδανικά και υψηλές αξίες, είναι μάταιοι.

4. Ποιο είναι το επιμύθιο στο οποίο καταλήγει ο Τεύκρος με αφορμή το μύθο του τρωικού πολέμου;
Ο Τεύκρος καταλήγει στο εξής επιμύθιο: `Οπως ο τρωικός πόλεμος έγινε για μια Ελένη φάντασμα - γιατί η Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία, αλλά βρισκόταν στην Αίγυπτο, στην αυλή του βασιλιά Πρωτέα - έτσι και οι σύγχρονοι πόλεμοι γίνονται για ψεύτικα ιδανικά. Ο τρωικός πόλεμος στέρησε στους Αχαιούς την πατρίδα τους, την οικογένεια τους δέκα ολόκληρα χρόνια. Στοίχισε ζωές αμέτρητες για το τίποτα, για μιαν ψεύτική Ελένη. `Ετσι και ο κάθε πόλεμος προξενεί τεράστιες συμφορές για "ένα πουκάμισο αδειανό", για μια φιλοδοξία, για ένα κενό ιδανικό.

5. Μπορείτε να προσδιορίσετε σημεία του ποιήματος, όπου πίσω από τα λόγια του Τεύκρου ακούτε ευκρινέστερα τη φωνή του Σεφέρη;
Στο ποίημα μιλά ο ίδιος ο ποιητής με τη φωνή του Τεύκρου. Ο Τεύκρος και ο Σεφέρης έχουν ζήσει ανάλογες εμπειρίες. Η ζωή τους είναι γεμάτη πόνο και συμφορά. `Εχουν ζήσει και οι δύο τον πόλεμο και τη φρίκη του. Η φωνή του Σεφέρη διακρίνεται ευκρινέστερα στα εξής σημεία:
Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες (επίσκεψη σεφέρη στην Κύπρο).
`Εζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα: καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών.
΄Ημουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης (Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος)
Το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε
Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα
Κι ο αδερφός μου;
Πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια … είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια.

(Όλες οι σημειώσεις είναι παρμένες από το διαδίκτυο)

https://fliphtml5.com/xpqa/qzed/basic

Γιώργος Σεφέρης. Ελένη

Απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1.Ποιο μέσον χρησιμοποιεί ο ποιητής για να θέσει σε κίνηση τη μνήμη και τις σκέψεις του Τεύκρου;

Ο ποιητής γράφει το ποίημα «Ελένη» παρακινημένος από τους ατέλειωτους συνειρμούς του. Βρίσκεται στις Πλάτρες, μια πόλη της Κύπρου, και με αφορμή την αγγλική κατοχή της Κύπρου γράφει το ποίημα αυτό επηρεασμένος από τον ήχο των αηδονιών. Στον πρώτο κιόλας στίχο του ποιήματος μας δίνει τον συνειρμό του: «τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουν να κοιμηθείς στις Πλάτρες». Τα αηδόνια και το τραγούδι τους προκαλούν τον ποιητή να δημιουργήσει. Ο ήχος από το τραγούδι των πουλιών τον κρατά σε εγρήγορση και παραπέμπει την μνήμη του στην ιστορία του Τεύκρου, του βασιλιά της Κύπρου, αλλά και στην ιστορία της ωραίας Ελένης, όπως αποδίδεται από τον Ευριπίδη.

2.Ποια είναι η αφορμή που γεννά στον Τεύκρο την αμφιβολία για την αλήθεια στο στίχο 20;

Η εικόνα της εμφάνισης του φεγγαριού μέσα από το νερό, φέρνει στη θύμηση του Τεύκρου την αναδυόμενη Αφροδίτη και το μύθο της γέννησής της μέσα από τη θάλασσα στην Κύπρο. Η εμφάνιση του φεγγαριού αλλάζει την γαλαξιακή εικόνα του ουρανού. Ο αστερισμός του Τοξότη εξαφανίζεται και έρχεται στο προσκήνιο το φωτεινό αστέρι του αστερισμού του Σκορπιού. Όλη αυτή η αλλαγή της όψης του ουρανού δημιουργεί στον Τεύκρο την σκέψη πως όλα μπορούν να αλλάξουν ανά πάσα στιγμή και να μοιάζουν διαφορετικά. Έτσι συνειρμικά οδηγείται στην σκέψη πως τίποτα δεν είναι δεδομένο και πως ακόμα και αυτό που λογαριάζεται για πραγματικό, μπορεί να ανατραπεί και να δώσει τη θέση του σε ψευδαισθήσεις και απάτες. Άλλωστε κάτι παρόμοιο έζησε σαν πολεμιστής στην Τροία, όπου πολεμούσαν όλοι «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη».

3.Γιατί ο ποιητής δίνει έκταση στην περιγραφή της Ελένης στους στίχους 32-36;

Να κάνετε σύγκριση με το στίχο 40· τι παρατηρείτε;

Ο ποιητής- Τεύκρος μας δίνει μια εκτενή και λεπτομερή εικόνα της ωραίας Ελένης. Ήταν μια γυναίκα με έντονα θηλυκά χαρακτηριστικά, πλούσιο στήθος, ξανθά μαλλιά που θάμπωναν όποιον την κοιτούσε, θελκτικές καμπύλες και έντονο βλέμμα που δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο.

Η ματαιότητα όλης αυτής της ομορφιάς και του θαυμασμού διαφαίνεται στον στίχο 40, στον οποίο ο ποιητής- Τεύκρος αποκαλύπτει την κυνική πραγματικότητα. Ο Πάρις πίστευε πως έχει δίπλα του την όμορφη γυναίκα, αλλά τελικά εκείνη βρισκόταν πολύ μακριά του.

Έχουμε λοιπόν την αντίθεση της εικόνας της Ελένης με την πραγματικότητα. Το είδωλο ήταν πράγματι εξαιρετικό, αλλά δεν έπαυε να είναι άδειο και ανούσιο. Η αληθινή Ελένη βρισκόταν στην Αίγυπτο και όλοι παραπλανήθηκαν από τα δόλια σχέδια των θεών. Το αντιθετικό σχήμα εξυπηρετεί την πρόθεση του ποιητή να σχολιάσει πόσο επίκαιρα και επιπόλαια μπορεί να αποδειχθούν τα ιδανικά για τα οποία πολεμά ένας λαός. Αυτό το έμμεσο σχόλιο σχετίζεται φυσικά με την αγγλική κατοχή της Κύπρου που διαρκούσε ήδη αρκετά χρόνια.

4.Ποιο είναι το επιμύθιο στο οποίο καταλήγει ο Τεύκρος με αφορμή το μύθο του τρωικού πολέμου;

Οι στίχοι που επιλέγει ο ποιητής στο επιμύθιο ανήκουν στο ίδιο πρωτίστως και μετά στον Τεύκρο. Το τελευταίο μέρος του ποιήματος περιέχει τα λόγια και τις σκέψεις του ίδιου του Σεφέρη για την ματαιότητα του πολέμου. Η αναδρομή που κάνει στο μυαλό του ο ποιητής για την πορεία του λαού του μέσα στα χρόνια, του επιτρέπουν να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι Έλληνες εξαπατήθηκαν κι άλλες φορές παλαιότερα. Είναι πολύ πιθανό λοιπόν να εξαπατηθούν πάλι.

Ο ποιητής «αφαιρεί» το προσωπείο του Τεύκρου και αποκαλύπτει στο επιμύθιο το αντιπολεμικό του αίσθημα, με αφορμή τους συνεχείς πολέμους της Κύπρου.

5.Μπορείτε να προσδιορίσετε σημεία του ποιήματος, όπου πίσω από τα λόγια του Τεύκρου ακούτε ευκρινέστερα τη φωνή του Σεφέρη;

Είναι προφανές ότι ο ποιητής «κρύβεται» πίσω από τον χαρακτήρα του Τεύκρου. Χρησιμοποιείται ο Τεύκρος ως προσωπείο που μέσω αυτού εκφράζεται όλη η εσωτερική ανησυχία του ποιητή για την αλήθεια και την ματαιότητα του πολέμου.

Τα αηδόνια στις Πλάτρες γέννησαν τους συνειρμούς στον Σεφέρη και τον οδήγησαν στο μύθο της Ελένης και στον ρόλο του Τεύκρου.

Υπάρχουν σημεία στο ποίημα που φαίνεται αυτή η ταύτιση: Στίχος 1,6,53: «

Τα αηδόνια δε σ’ αφήνουν να κοιμηθείς στις Πλάτρες»

Στίχος 13-14: «Έζησα τη ζωή μου…. Ή των θεών» Στίχος 22: « Το ριζικό μου ενός ανθρώπου που ξαστόχησε» Στίχος 42: « Μεγάλος πόνος έχει πέσει στην Ελλάδα» Στίχοι 60- 68: « πως κάποιος άλλος Τεύκρος… για μιαν Ελένη»

ΕΛΕΝΗ, Γιώργος Σεφέρης

http://tech-scholi-paf.schools.ac.cy/data/uploads/yliko_martios_20/nea_ellinika3/kaizer/elene-sepere-analuse-gia-matetes.pdf

Το ποίημα «Ελένη» ανήκει στη συλλογή «Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν...» (1955), την οποία αργότερα ο ποιητής συμπεριέλαβε στο «Ημερολόγιο Καταστρώματος Γ΄».

Η «Ελένη» γράφτηκε, σύμφωνα με δήλωση του ίδιου του ποιητή το 1953, όταν αυτός ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Κύπρο.

Η συλλογή είναι αφιερωμένη στην Κύπρο, που το 1955 άρχισε τον αγώνα της για απελευθέρωσή της από τους Άγγλους.

Η Ελένη αποτελεί ένα από τα ωριμότερα δείγματα της σεφερικής «μυθικής μεθόδου».

Η μυθική τεχνική είναι ένα ποιητικό τέχνασμα που επιτρέπει στον ποιητή να μεταφέρει τους μύθους στην εποχή μας, εκφράζοντας σύγχρονες εμπειρίες.

Έτσι, στο συγκεκριμένο ποίημα, δημιουργεί μια συστοιχία ανάμεσα στα συναισθήματα και τις περιστάσεις που βιώνει ο Τεύκρος ( διωγμένος από την πατρίδα του, φτάνει στην Κύπρο, έχοντας ακόμη νωπές τις πικρές εμπειρίες του Τρωικού Πολέμου και της αυτοκτονίας του αδελφού του ) με τη δική του συναισθηματική κατάσταση και τις δικές του σκέψεις (ο ποιητής έζησε τους δυο παγκόσμιους πολέμους , τη μικρασιατική καταστροφή, που τον έπληξε ιδιαίτερα, αφού του στέρησε την ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Σμύρνη, καθώς και τον Εμφύλιο).

Στο ποίημα μιλάει ο Τεύκρος, πίσω όμως από τα λόγια του συχνά θ’ ακούμε τη φωνή του ποιητή.

Ο Τεύκρος λειτουργεί ως προσωπείο (persona) του Σεφέρη.

Στην Ελένη ο Τεύκρος «αναλαμβάνει» να μεταφέρει τα λόγια και τις σκέψεις του ποιητή, προσδίδοντας έτσι μεγαλύτερο κύρος στα λόγια του και καθιστώντας τα πιο αντικειμενικά.

Για να κατανοήσουμε το ποίημα, πρέπει να έχουμε υπόψη μας δύο αρχαίους μύθους, που αποτελούν τον πυρήνα του:

α) Ο μύθος του Τεύκρου:

Ο Τεύκρος, γιος του βασιλιά της Σαλαμίνας Τελαμώνα και αδελφός του Αίαντα, έλαβε μέρος στον Τρωικό πόλεμο, όπου διακρίθηκε ως τοξότης

. Όταν επέστρεψε στη Σαλαμίνα, ο πατέρας του δεν τον δέχτηκε, γιατί έκρινε ότι δε συμπαραστάθηκε αρκετά στον αδελφό του Αίαντα, που αυτοκτόνησε, επειδή οι Αχαιοί δεν έδωσαν σ’ αυτόν ως αριστείο τα όπλα του Αχιλλέα.

Ο Τεύκρος τότε, υπακούοντας σε χρησμό του Απόλλωνα, έφυγε στην Κύπρο, όπου και ίδρυσε πόλη και της έδωσε το όνομα Σαλαμίνα, ως ανάμνηση της πατρίδας του.

β) Ο μύθος της Ελένης:

Σύμφωνα με μια εκδοχή αυτού του μύθου η Αφροδίτη δεν έδωσε στον Πάρη την πραγματική Ελένη, αλλά ένα ομοίωμά της.

Την πραγματική Ελένη τη μετέφερε ο Ερμής, με εντολή της Ήρας, στην Αίγυπτο, στο παλάτι του βασιλιά Πρωτέα, όπου τη συνάντησε ο Μενέλαος επιστρέφοντας από την Τροία.

Την εκδοχή αυτή του μύθου διαπραγματεύεται ο Ευριπίδης στην τραγωδία του Ελένη.

Στην τραγωδία συναντάει την Ελένη στην Αίγυπτο και ο Τεύκρος, που περνάει από κει ταξιδεύοντας για την Κύπρο. Εκεί η Ελένη του αποκαλύπτει ότι οι Έλληνες πολεμούσαν μάταια επί δέκα χρόνια, αφού δεν πολεμούσαν για την ίδια αλλά για το ομοίωμά της.

2 Ο Σεφέρης προτάσσει ως μότο (προμετωπίδα) στο ποίημά του τρία αποσπάσματα της τραγωδίας του Ευριπίδη «Ελένη» τα οποία:

α. συνοψίζουν τους δύο μύθους

β. συνδέουν το ποίημα με τη συγκεκριμένη τραγωδία, στο μύθο της οποίας στηρίζεται κυρίως ο ποιητής,

γ. θέτουν από την αρχή το βασικό θέμα του ποιήματος: τον δόλο και την εξαπάτηση των ανθρώπων, που οδηγούνται σε πολέμους για μάταια και απατηλά ιδανικά.

ΤΕΥΚΡΟΣ ... ἐς γῆν ἐναλίαν Κύπρον, οὗ μ’ ἐθέσπισεν οἰκεῖν Ἀπόλλων, ὄνομα νησιωτικόν Σαλαμῖνα θέμενον τῆς ἐκεῖ χάριν πάτρας. .................................................................

ΕΛΕΝΗ Οὐκ ἦλθον ἐς γῆν Τρῳάδ’, ἀλλ’ εἴδωλον ἦν. ....................................................................

ΑΓΓΕΛΟΣ Τί φῄς; Νεφέλης ἄρ’ ἄλλως εἴχομεν πόνους πέρι;

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ, ΕΛΕΝΗ

Μετάφραση

ΤΕΥΚΡΟΣ: ...στη θαλασσινή Κύπρο, όπου μου όρισε ο Απόλλων να κατοικώ, δίνοντάς της το νησιώτικο όνομα Σαλαμίνα ως ανάμνηση εκείνης της πατρίδος μου (στ. 148-150).

ΕΛΕΝΗ: Εγώ δεν πήγα στην Τρωάδα, ένα είδωλό μου ήταν (στ. 582).

ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ: Τι λες; Ώστε για μια νεφέλη τραβήξαμε του κάκου τόσα βάσανα; (στ. 706).

Δομή και σχολιασμός του ποιήματος Στ.1 «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Ο Σεφέρης έβαλε τον στίχο μέσα σε εισαγωγικά.

Η λεπτομέρεια αυτή φανερώνει ότι ο στίχος δεν ανήκει στον ποιητή, αλλά αποτελεί ποιητικό δάνειο, όχι όμως από κάποιο άλλο κείμενο αλλά από την προφορική παράδοση της Κύπρου.

Στην αγορά του Βαρωσιού στις 18 Νοεµβρίου 1953 ο ποιητής άκουσε για πρώτη φορά τη φράση «Τ᾽ ἀηδόνια δε σ᾽αφήνουν να κοιµηθεῖς τὸ Μάη (στις Πλάτρες)»..

Το κελάηδημα του αηδονιού αποτελεί το ερέθισμα, που θέτει σε κίνηση τη μνήμη και τις σκέψεις του Τεύκρου/ποιητή, αφήνει άγρυπνη τη σκέψη και τη συνείδησή του και συμβάλλει στη δραματική εξωτερίκευση των βιωμάτων και συναισθημάτων του.

Στ.2-3 Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλλων, συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους Η επίκληση του Τεύκρου στο αηδόνι (στ. 2-3 όπως και 23 και 54)

θυµίζει το πρώτο στάσιµο της ευριπίδειας τραγωδίας, όπου οι Σπαρτιάτισσες σκλάβες του χορού 3 ζητούν από το αηδόνι να τις συνοδεύσει στο θρήνο τους (Ευρ. Ελ. 1106-1116).

Έτσι, το θέµα του αηδονιού µεταφέρει από την αρχή ένα θρηνητικό τόνο στο σύγχρονο ποίηµα.

Ο Τεύκρος/ποιητής, μη μπορώντας να κοιμηθεί, στρέφει την προσοχή του στο αηδόνι, που με το τραγούδι του κυριαρχεί σε όλο το τοπίο και τον κρατά ξάγρυπνο.

Απευθύνει, λοιπόν, το λόγο σ’ αυτό το ντροπαλό πουλί που κρύβεται μέσα στα φύλλα των δέντρων και με το τραγούδι του διατρέχει χωρικά και χρονικά τον κυπριακό τόπο.

Το εύθυμο τραγούδι του είναι αυτό που δίνει μια μουσική δροσιά, μια αίσθηση ευδαιμονίας στο δάσος.

Στ.4-5 «στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν»

Το αηδόνι είναι επίσης αυτό που συντροφεύει τη δύσκολη πορεία των ψυχών των ανθρώπων που έχουν πεθάνει (στον Τρωικό πόλεμο αλλά και στη Μικρασιατική καταστροφή, στο Β΄Παγκόσμιο, στον Εμφύλιο) και γνωρίζουν πως πια δεν μπορούν να γυρίσουν πίσω.

Στους στίχους αυτούς τίθεται επίσης και το θέμα του νόστου, του ξεριζωμού και των χαμένων πατρίδων (Σαλαμίνα- πολυαγαπημένη γη της Μικρασίας : εδώ έχουμε ταύτιση Τεύκρου-ποιητή: ξεριζωμένοι και οι δύο, ο Τεύκρος από το νησί του, τη Σαλαμίνα, και ο Σεφέρης από την Σμύρνη).

Στ.6-8 Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη βήματα και χειρονομίες∙ δε θα τολμούσα να πω φιλήματα∙ και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

Κρυμμένο στα φύλλα (τυφλή φωνή) το αηδόνι ξυπνά με τη φωνή του τη μνήμη του Τεύκρου/ποιητή που θυμάται τις τραυματικές εμπειρίες των πολέμων, αλλά και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

Ο στίχος αυτός παραπέμπει στις σκλάβες του Τρωικού πολέμου αλλά και στην σκλάβα Κύπρο, που είναι έτοιμη να ξεσηκωθεί εναντίον των Άγγλων.

Τα φιλήματα, όπως και κάθε ερωτική διάθεση, είναι παράταιρα, σ’ αυτό το τρικύμισμα της κυπριακής ψυχής που έχοντας για χρόνια ανεχτεί την αγγλική κυριαρχία, βρίσκεται σ’ επαναστατική εγρήγορση(Αγώνας 1955- 59) Στίχοι 10-13

Ποιες είναι οι Πλάτρες;

Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί; Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα: καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών

Ο Τεύκρος έχοντας έρθει χωρίς τη δική του θέληση στο νησί, εκφράζει μια δυσαρέσκεια, αναρωτώμενος αν γνωρίζει κανείς τις Πλάτρες ή την Κύπρο.

Η ζωή του Τεύκρου υπήρξε περιπετειώδης, καθώς τον οδήγησε σ’ ένα μακρινό τόπο να πολεμά για πολλά χρόνια, φέρνοντάς τον αντιμέτωπο με τις τρέλες ανθρώπων και θεών.

Η αρπαγή της Ελένης, η αδικία σε βάρος του αδελφού του, ο Τρωικός πόλεμος, ο διωγμός του από την πατρίδα του αποτελούν μερικές μόνο από τις τρέλες 4 των ανθρώπων, πίσω από τις οποίες υπήρχε πάντοτε η ακατάπαυστη εμπλοκή των θεών.

Ενδιαφέρον έχει η συσχέτιση που μπορεί να γίνει ανάμεσα στη ζωή του Τεύκρου και του Σεφέρη, υπό την έννοια ότι κι ο ποιητής (ως διπλωμάτης) αναγκάστηκε να ταξιδέψει σε πολλά μέρη και φυσικά να γνωρίσει τις τραγικές συνέπειες που μπορούν να έχουν οι επικίνδυνες τρέλες των ανθρώπων (Β΄ Παγκόσμιος, Εμφύλιος).

Στον στίχο 10 (Ποιες είναι οι Πλάτρες; Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί;) εντοπίζουμε επίσης έναν υπαινιγμό για τις ψεύτικες και απατηλές υποσχέσεις των Άγγλων ότι μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η Κύπρος θα ενωνόταν με την Ελλάδα. Ο ποιητής υπαινίσσεται την παγερή αδιαφορία των ισχυρών, που ποτέ δεν νοιάστηκαν πραγματικά για την τύχη της μικρής Κύπρου και του λαού της.

Στίχοι 14-16 η μοίρα μου που κυματίζει ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα και μιαν άλλη Σαλαμίνα μ’ έφερε εδώ σ’ αυτό το γυρογιάλι.

Μετά το τέλος του τρωικού πολέμου, η μοίρα του Τεύκρου καθορίζεται από την αυτοκτονία του αδερφού του Αίαντα (το στερνό σπαθί) κι από το χρησμό του Απόλλωνα που τον φέρνει στην Κύπρο (σ’ αυτό το γυρογιάλι) να ιδρύσει μια νέα Σαλαμίνα.

Στίχοι 17 -19 Το φεγγάρι βγήκε απ’ το πέλαγο σαν Αφροδίτη∙ σκέπασε τ’ άστρα του Τοξότη, τώρα πάει νά ‘βρει την Καρδιά του Σκορπιού, κι όλα τ’ αλλάζει.

Η εμφάνιση του φεγγαριού στο βάθος του ορίζοντα, που σαν να βγαίνει μέσα από τη θάλασσα, φέρνει συνειρμικά στη σκέψη του ποιητή τη γέννηση της Αφροδίτης, η οποία σύμφωνα με το μύθο γεννήθηκε στον αφρό της θάλασσας, κοντά στην Κύπρο.

Το φεγγάρι λειτουργεί παραπλανητικά, δίνοντας μια ψεύτικη εικόνα της πραγματικότητας, αφού με το φως του παραποιεί τις εικόνες. Σκεπάζει τον αστερισμό του Τοξότη και καθώς κινείται, πλησιάζει προς τον Αντάρη, το αστέρι που αποτελεί την Καρδιά του Σκορπιού και όλα τα αλλάζει. (Στο Σεφέρη οι αστερισμοί αποτελούν ένα ευανάγνωστο αλφαβητάρι, που βοηθούν στον προσανατολισμό.)

(Τοξότης, Σκορπιός: πολεμικά σύμβολα : το φεγγάρι κρύβει την αλήθεια σχετικά με τους πολέμους) Έτσι, μας εισάγει ο ποιητής στο θέμα του δόλου και της απάτης, το οποίο θα αναπτυχθεί στη συνέχεια.

Στίχος 20: «Πού είν’ η αλήθεια;»

Αναρωτιέται, επομένως, ο ήρωας πού είναι η αλήθεια, από τη στιγμή που τίποτε δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο και καθετί μπορεί να αποκτήσει ανά πάσα στιγμή μια διαφορετική εικόνα.

Ο άνθρωπος κατ΄επέκταση παρασύρεται στον πόλεμο από τις ψεύτικες διαβεβαιώσεις και προκηρύξεις των ισχυρών και δεν βλέπει τον πραγματικό λόγο για τον οποίο πολεμά.

5 Στίχοι 21-22 Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης∙ το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.

Επανέρχεται το θέμα της μοίρας (ριζικό).

Ο αστερισμός του Τοξότη φέρνει συνειρμικά στο νου του Τεύκρου την ιδιότητα που είχε στον πόλεμο: ήταν τοξότης. και μάλιστα ο καλύτερος που είχε ο ελληνικός στρατός- κι όμως η μοίρα του μοιάζει με αυτή ενός ανθρώπου που δεν πέτυχε το στόχο του (ξαστόχησε).

Αναγκάστηκε να φύγει από την πατρίδα του και να αποσυρθεί εδώ στην Κύπρο, αφού κατηγορήθηκε από τον πατέρα του ότι απέτυχε να προστατέψει τον αδελφό του Αίαντα, ο οποίος αυτοκτόνησε.

Ο άνθρωπος που «ξαστόχησε» µπορεί να είναι και ο ίδιος ο ποιητής, ο οποίος ως διπλωμάτης, βίωσε µια προσωπική περιπέτεια που τον πηγαίνει από τόπο σε τόπο, πότε µε τους πολιτικούς εξόριστους στην Αίγυπτο και πότε στη δίνη του εµφύλιου πολέµου, χωρίς να μπορέσει να προσφέρει κάτι ουσιαστικό στην αποτροπή των δεινών.

Βέβαια, µπορεί να συµβολίζει και γενικότερα την περιπέτεια του ξεριζωµένου ελληνισµού και της προσφυγιάς και την αποτυχία δικαίωσης των επιδιώξεων του ή την αποτυχία της ανθρωπότητας να αποκαταστήσει την ισοπέδωση των αξιών και τη δικαίωση των ανθρώπων µέσα από τον Β´ Παγκόσµιο Πόλεµο.

Στίχοι 23-32: Αηδόνι ποιητάρη ...αντρειωμένη Τροία».

Η αποστροφή στο αηδόνι, σηματοδοτεί το πέρασμα της διήγησης του Τεύκρου σ’ ένα προγενέστερο χρονικά επίπεδο, μιας και το τραγούδι του αηδονιού λειτουργεί ως το μέσο που συνδέει τις διαφορετικές χρονικές στιγμές, εποχές και οπτικές του ποιήματος.

Μια παρόμοια νύχτα, λέει ο Τεύκρος, στην Αίγυπτο (το ακροθαλάσσι του Πρωτέα: σύμβολο δόλου και απάτης, αφού μπορούσε να αλλάζει συνεχώς μορφή) οι Σπαρτιάτισσες σκλάβες (η συνοδεία της Ελένης), ακούγοντας το τραγούδι του αηδονιού, άρχισαν να θρηνούν, κινούμενες προφανώς από συναισθήματα νοσταλγίας.

Εκείνο, βέβαια, που προκάλεσε τη μεγαλύτερη έκπληξη για τον ήρωα ήταν η παρουσία της Ελένης ανάμεσά τους.

Η γυναίκα, που για χρόνια διεκδικούσαν πολεμώντας κοντά στον ποταμό της Τροίας, τον Σκάμαντρο, ήταν στην άκρη της ερήμου. Ο ήρωας που, εύλογα, θεώρησε αδιανόητη την εκεί παρουσία της Ελένης φροντίζει να την αγγίξει, προκειμένου να πειστεί, και συνομιλεί μαζί της, θέλοντας να μάθει την αλήθεια.

Η Ελένη αρνείται επίμονα πως βρέθηκε στην Τροία, τονίζοντας όχι μόνο την πλάνη των Ελλήνων, αλλά και τη δική της αθωότητα. Η ίδια ουδέποτε πήγε στην Τροία, και φυσικά ουδέποτε θέλησε να συμβούν όλα αυτά τα δεινά στους Έλληνες πολεμιστές. Τα λόγια της Ελένης παραπέμπουν στην «Παλινωδία» του Στησίχορου Στίχοι 33-38: Με το βαθύ στηθόδεσμο...Δέλτα

Στην ενότητα αυτή ο ποιητής δίνει μια λυρική περιγραφή της Ελένης. Ο Τεύκρος προχωρά σε μια περιγραφή της Ελένης, προκειμένου ο ισχυρισμός του ότι την είδε να αποκτήσει την αναγκαία αληθοφάνεια. Θέλει να μας πείσει ότι αυτή ήταν την πραγματική Ελένη, αυτή η οποία υπήρξε η αφορμή του τρωικού πολέμου. Αυτή η Ελένη λοιπόν βρισκόταν στην Αίγυπτο, ενώ στην Τροία ήταν μόνο ένα είδωλο, ένα 6 φάντασμα. Ο Πάρις πλάγιαζε τόσα χρόνια μ' ένα φάντασμα και οι `Ελληνες πολεμούσαν δέκα ολόκληρα χρόνια μάταια.

Στίχοι 39-43: Και στην Τροία;...δέκα χρόνια.

Η Ελένη, λοιπόν, ήταν στην Αίγυπτο και στην Τροία δε βρισκόταν τίποτε περισσότερο από ένα είδωλό της. Ο Πάρης κοιμόταν μ’ έναν ίσκιο, με μια γυναίκα που δεν ήταν αληθινή, νομίζοντας πως κοιμάται με την πραγματική Ελένη, κι οι Έλληνες σφάζονταν επί δέκα χρόνια, για το ίδιο ανυπόστατο είδωλο. Μια πλάνη που κινούσε τα νήματα της ζωής των Ελλήνων για δέκα ολόκληρα χρόνια, δημιουργημένη από τους ίδιους τους θεούς.

Στίχοι 44-53: Μεγάλος πόνος...Κι ο αδερφός μου;

Στους στίχους αυτούς ο ποιητής περιγράφει τη φρίκη και τη δυστυχία που προκάλεσαν οι πόλεμοι. (ο Τρωικός πόλεμος αλλά και τα τραγικά γεγονότα που έζησε ο ποιητής). Τόσοι θάνατοι και τόσος πόνος για το τίποτα, "για μια νεφέλη, μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη".

Οι αναφορές του Τεύκρου για τη ματαιότητα του πολέμου, δίνονται με ασύνδετο σχήμα, για να τονιστεί η ακατάπαυστη ροή του λόγου και η ένταση που προκαλείται στον ήρωα, όταν συνειδητοποιεί ότι όλες αυτές οι θυσίες έγιναν χωρίς κανέναν ουσιαστικό λόγο.

Κι ο αδερφός μου, αναρωτιέται ο Τεύκρος, κι αυτός ακόμη πέθανε χωρίς λόγο;

Η αναφορά στον Αίαντα έρχεται για να υπενθυμίσει το κόστος του πολέμου για τον ήρωα, γιατί παρ’ όλο που ο ίδιος ο Τεύκρος επέζησε, έχασε ωστόσο τον αδερφό του και μαζί το δικαίωμα να δει ξανά την πατρίδα του.

Ο Σεφέρης έχει χάσει και ο ίδιος τον αδερφό του, Άγγελο, ο οποίος πέθανε το 1950 στην Αµερική, όμως η τριπλή αναφορά στον αδερφό του Τεύκρου µπορεί και να µην έχει σχέση µε τον αδερφό του ποιητή, Άγγελο, να µην έχει σχέση δηλαδή µε µια προσωπική απώλεια αλλά µε µια συλλογική.

Με άλλα λόγια αναφέρεται σε αδελφοκτονία και συγκεκριµένα στον αδελφοκτόνο εµφύλιο πόλεµο (1946-1949) που ξέσπασε στην Ελλάδα λίγο µετά τη φυγή των Γερµανών το 1944.

Στίχοι : 54-55

Αηδόνι αηδόνι, αηδόνι, τ’ είναι θεός; τι μη θεός; και τι τ’ ανάμεσό τους;

Ο ήρωας στρέφεται και πάλι στο αηδόνι και με μια τριπλή προσφώνηση, του θέτει το καίριο, μα ρητορικό ερώτημα, που βασανίζει πια την ψυχή του.(κορύφωση της αφήγησης).

Τι είναι θεός, τι δεν είναι και τι βρίσκεται ανάμεσα στα δύο. Ο στίχος αυτός αποτελεί ακριβή μετάφραση του στίχου του Ευριπίδη: «ό,τι θεός, ή μη θεός ή το μέσον, τις φησ΄ερευνήσας βροτών». Με την έννοια: υπάρχει θεός ή μήπως δεν υπάρχει, και ανάμεσά τους τι; Υπάρχει κάποια άλλη δύναμη στην οποία να μπορεί να πιστέψει κάποιος και να βρει ο δίκαιό του; Η απορία αυτή του Τεύκρου αναδεικνύει τον κλονισμό που έχει συμβεί στην ψυχή του ήρωα σχετικά με την ύπαρξη των θεών και την πραγματική τους φύση. Αν οι θεοί προκάλεσαν τόσες συμφορές στους Έλληνες, για ποιο λόγο να συνεχίσει κανείς να τους εμπιστεύεται ή και να τους πιστεύει.

7 Στίχος 56 «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Με την επανάληψη αυτή του στίχου επιστρέφουμε στο παρόν του Τεύκρου, στην Κύπρο και συνάμα στο παρόν του ποιητή

Στίχοι: 57-72 « Δακρυσμένο πουλί...για μιαν Ελένη.

Στην τελευταία αναφορά που γίνεται στο αηδόνι, αυτό παρουσιάζεται δακρυσμένο, συμμεριζόμενο τα συναισθήματα του Τεύκρου, που με πόνο αντιλήφθηκε το μάταιο της θυσίας των Ελλήνων στον πόλεμο.

Στην Κύπρο, λοιπόν, αράζει ο ήρωας με το παραμύθι της Ελένη-ειδώλου, αν βέβαια αυτό ήταν παραμύθι (ο μάταιος πόλεμος).

Η συνεχής επανάληψη της διερώτησης «αν είναι αλήθεια», που διατυπώνεται εξίσου από τον Τεύκρο και τον Σεφέρη, έρχεται να τονίσει την τρομερή αίσθηση αμφισβήτησης και το ξερίζωμα κάθε πίστης κι εμπιστοσύνης στους ανθρώπους.

Δεν υπάρχει καμιά ελπίδα ότι άνθρωποι, ανώνυμοι ή επώνυμοι δε θα ξαναπιάσουν τον παλιό δόλο των θεών και δε θα οδηγηθούν σε μάταιους πολέμους.

Αξίζει στο σημείο αυτό να αναφερθούµε στον τρόπο που χειρίζεται ο Σεφέρης τους αντιπάλους του Τεύκρου στον Τρωικό πόλεµο, Πρίαµο και Εκάβη, όπως και τον χώρο όπου διαδραµατίστηκε ο πόλεµος, τον Σκάµανδρο ποταµό.

Τα πρόσωπα αυτά αποκτούν συµβολικές και καθολικές διαστάσεις. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι εξισώνονται από τον ποιητή («κάποιος άλλος Τεύκρος...ή κάποιος Αίαντας ή Πρίαµος ή Εκάβη...») και ανάγονται σε πανανθρώπινα σύµβολα όσων αγωνίστηκαν και πέθαναν ή θα αγωνιστούν και θα πεθάνουν για µια αυταπάτη, για ιδανικά ψεύτικα και απατηλά.

Στην περίπτωση της Κύπρου, όσο κρατούσε ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, οι ΄Αγγλοι διακήρυσσαν ότι πολεμούν για την ελευθερία, για την ανθρωπιά, για την αυτοδιάθεση των λαών.

Όμως τη χρονιά που δημοσιεύεται το ποίημα, εννέα χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου, εξακολουθούν να κρατούν την Κύπρο σκλαβωμένη. Ο ποιητής προσεγγίζει το θέμα της Κύπρου με αγωνία, γιατί οι Κύπριοι ετοιμάζονται να αρχίσουν τον αγώνα εναντίον των Άγγλων και προβληματίζεται σχετικά με το αποτέλεσμα: μήπως θα είναι και αυτός ο αγώνας μάταιος;

Το επιμύθιο, η πρόθεση του ποιητή και το μήνυμα που λαμβάνει ο αναγνώστης από το ποίημα είναι ότι οι πόλεμοι, οι αγώνες και οι θυσίες των ανθρώπων για ιδανικά είναι μάταια, καθώς τα ιδανικά αυτά αποδεικνύονται απατηλά και άλλες αιτίες, ανούσιες και κενές κρύβονται πίσω από τους πολέμους. Πίσω από τους πολέμους κρύβονται πάντα «καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών».

8 Περαιτέρω σχολιασμός

1.Ποιος είναι ο ρόλος του στίχου «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες» και γενικότερα του αηδονιού στο ποίημα;

α. Καθορίζει καταρχάς τον ποιητικό χώρο μέσα στον οποίο θα αναπτυχθεί η ποιητική δράση (στενός ποιητικός χώρος: οι Πλάτρες – ευρύτερος ποιητικός χώρος: η Κύπρος)

β.Ο στίχος αυτός επίσης θα λειτουργήσει ως το ποιητικό μοτίβο που με την επανάληψή του θα συνέχει δομικά το ποίημα.

Οι τρεις επαναλήψεις του χωρίζουν το ποίημα σε αντίστοιχες ενότητες, όπου κάθε φορά υπερισχύει είτε η φωνή του Σεφέρη είτε του Τεύκρου.

Η επανάληψη του στίχου διευκολύνει τη μετάβαση από το ένα θέμα στο άλλο.

γ.Το τραγούδι του αηδονιού λειτουργεί ως το μέσο που συνδέει τις διαφορετικές χρονικές στιγμές, εποχές και οπτικές του ποιήματος.

δ.Το κελάηδημα του αηδονιού αποτελεί το ερέθισμα, που θέτει σε κίνηση τη μνήμη και τις σκέψεις του Τεύκρου/ποιητή

ε. Το πουλί αυτό είναι το σύμβολο της μουσικής τελειότητας αλλά και του πόνου, όπως τουλάχιστον έχει περάσει στις παραδόσεις του λαού μας («δακρυσμένο πουλί») ένας χώρος που ο Σεφέρης σέβεται απόλυτα

στ. Σιγά σιγά το αηδόνι μετουσιώνεται σε ένα είδος μούσας (έμπνευσης)του ποιητήαηδόνι ποιητάρη ( παραπέμπει στους λαϊκούς ποιητές της Κύπρου).

ζ. Παράλληλα υποδηλώνει μια κατάσταση «αγρύπνιας».

Ο Τεύκρος δηλαδή (καλύτερα: ο άνθρωπος και ο ποιητής Σεφέρης), μένει άγρυπνος, σε μια κατάσταση πνευματικής και ποιητικής εγρήγορσης, και στοχάζεται πάνω στη μοίρα του ανθρώπου.

2.Μπορείτε να προσδιορίσετε σημεία του ποιήματος, όπου πίσω από τα λόγια του Τεύκρου ακούτε ευκρινέστερα τη φωνή του Σεφέρη;

Στο ποίημα μιλά ο ίδιος ο ποιητής με τη φωνή του Τεύκρου. Ο Τεύκρος και ο Σεφέρης έχουν ζήσει ανάλογες εμπειρίες. Η ζωή τους είναι γεμάτη πόνο και συμφορά. `Εχουν ζήσει και οι δύο τον πόλεμο και τη φρίκη του.

Η φωνή του Σεφέρη διακρίνεται ευκρινέστερα στα εξής σημεία:

• Τ' αηδόνια δε σ' αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες (ο ποιητής βρίσκεται στις Πλάτρες-επίσκεψη Σεφέρη στην Κύπρο).

• Στα χωρισμένα σώματα...γυρίσουν: ο κοινός νόστος για τις χαμένες πατρίδες (Σαλαμίνα-Σμύρνη)

• `Εζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα: καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών.

• `Ημουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης. Το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε

• Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα : τα δεινά των πολέμων.

• Κι ο αδερφός μου; (βλ.σελ.6) 9

• Πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια … είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια: οι στοχασμοί για την απάτη του πολέμου ανήκουν στον ποιητή.

3. Ποια κοινά στοιχεία με την τραγωδία υπάρχουν στο ποίημα:

α. Η τραγικότητα του Τεύκρου: η τραγική μοίρα του, που σημαδεύεται από την εξορία του, ορίστηκε όχι από τον ίδιο, αλλά από εξωγενείς παράγοντες. Αλλά το τραγικότερο είναι ότι η αιτία της εξορίας του, ο θάνατος του αδερφού του, που συνέβη σ” έναν πόλεμο που έγινε για απατηλές αιτίες, και που θα μπορούσε εξ αρχής να αποφευχθεί.

β. Η δραματοποίηση της αφήγησης: επιτυγχάνεται με το τέχνασμα του αηδονιού, που δίνει την εντύπωση διαλόγου (αν και εκπίπτει εξ ανάγκης σε μονόλογο του Τεύκρου)

γ. Η παρουσία αγγελιαφόρου (μαντατοφόρου), που έρχεται να αναγγείλει μια σημαντική είδηση.

Η τεχνική του ποιήματος

1. Αφηγηματική ανάλυση

Πρόκειται για ένα αφηγηματικό ποίημα.

α.Αφηγητής είναι ο Τεύκρος /ποιητής.

Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη.

Όλο το ποίημα αποτελεί ένα δραματικό μονόλογο του Τεύκρου/ποιητή, ο οποίος απευθύνεται στο αηδόνι.

β. Αφηγηματικός χρόνος:

η αφήγηση ξεκινά από το παρόν : νύχτα (1953).

Με το εύρημα του αηδονιού ο Σεφέρης μετατίθεται με αναδρομική αφήγηση στο παρελθόν, κοντινό (όταν πήγε στην Αίγυπτο) αλλά και πιο μακρινό(στον Τρωικό πόλεμο).

Στην τελευταία ενότητα το κελάηδημα των αηδονιών επαναφέρει τον αφηγητή στο παρόν.: σχήμα κύκλου (Ανάλογη κίνηση έχουμε και στον χώρο: Πλάτρες, Αίγυπτος, Τροία και πάλι Κύπρος)

2. Στιχουργική ανάλυση

Το ποίημα δε χωρίζεται σε στροφές αλλά σε νοηματικές ενότητες.

Οι στίχοι είναι ελεύθεροι ( χωρίς μέτρο και συγκεκριμένο αριθμό συλλαβών), χωρίς ομοιοκαταληξία.

Ωστόσο βρίσκουμε μερικούς ιαμβικούς στίχους, όπως ο πρώτος πχ. «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.» , που είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος ( ).

3. Εκφραστικοί τρόποι και εκφραστικά μέσα. (Υπάρχει πλούτος εκφραστικών μέσων στο ποίημα).

- Περιγραφή (περιγραφή της Ελένης : στ. 33-38)

- Εικόνες: οπτικές, ακουστικές , αφής

10 - Ο δραματικός μονόλογος της Ελένης ( σε ευθύ λόγο: δεν εν΄αλήθεια, δεν είν΄αλήθεια….Τροία )

- Οι ερωτηματικές προτάσεις: οι περισσότερες είναι εναγώνια ερωτήματα τραγικής απορίας, οδυνηρής έκπληξης και βαθύτατου προβληματισμού Μέρος των εκφραστικών μέσων είναι

και τα σχήματα λόγου:

-προσωποποίηση ( αηδόνι ντροπαλό, στα χείλια της ερήμου)

-μεταφορά (τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας)

-σχήμα συνεκδοχής (σ΄αυτό το γυρογιάλι: αναφέρεται σε μέρος αντί του όλου, που είναι ολόκληρη η Κύπρος)

-σχήμα επαναφοράς (δεν ειν΄αλήθεια, δεν είν΄αλήθεια: δίνεται έμφαση στην άρνηση της Ελένης)

-επανάληψη : (ήταν εκεί…ήταν εκεί): δίνεται έμφαση στην παρουσία της πραγματικής Ελένης στο ακρογιάλι του Πρωτέα )

-παρομοίωση ( σαν το σιτάρι).

-υπερβολή (οι ποταμοί φουσκώναν μες τη λάσπη το αίμα).

-ασύνδετο σχήμα:( στ. 44-52: σκηνές πολέμου: τονίζεται η συναισθηματική ένταση του ήρωα)

Γλωσσικά-Πραγματολογικά

• Αίαντας: γιος τους βασιλιά της Σαλαμίνας Τελαμώνα και αδελφός του Τεύκρου. `Ηρωας του τρωικού πολέμου.

Μετά το θάνατο του Αχιλλέα, διαγωνίστηκε για τα όπλα του (μαζί με τον Οδυσσέα)και έχασε. Αυτό τον οδήγησε στην αυτοκτονία.

• Στ.15: "μιαν άλλη Σαλαμίνα": η Σαλαμίνα της Κύπρου.

• γυρογιάλι: ακτή

• Τοξότης, Σκορπιός: αστερισμοί

• ξαστοχώ: αστοχώ

• Πρωτέας: θαλασσινός δαίμονας που άλλαζε συνεχώς μορφή.

Κατά τον Ευριπίδη βασιλιάς της Αιγύπτου.

Σ' αυτόν παρέδωσε την Ελένη η `Ηρα για να τη φυλάει (Ευριπίδη, "Ελένη").

• Ελένη: σύζυγος του βασιλιά της Σπάρτης Μενελάου, φημισμένη για την ομορφιά της. Την έκλεψε ο Τρώας Πάρις δίνοντας αφορμή για τον τρωικό πόλεμο.

• Σκάμαντρος: ποτάμι της Τροίας.

Εδώ ο ποιητής χρησιμοποιεί τη λέξη συνεκδοχικά: το μέρος αντί του όλου. Ο Σκάμαντρος αντί η Τροία.

• σκλάβες Σπαρτιάτισσες: οι Σπαρτιάτισσες γυναίκες στην Αίγυπτο, που αποτελούσαν το χορό της τραγωδίας του Ευριπίδη.

• χείλια της ερήμου: άκρη της ερήμου.

• Τροία:αρχαία πόλη στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, γνωστή από τη δεκαετή πολιορκία της από τους Αχαιούς (τρωικός πόλεμος).

• Δέλτα: το Δέλτα του ποταμού Νείλου.

• Πάρις: δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Τροίας Πριάμου και της Εκάβης. `Εκλεψε την ωραία Ελένη και προκάλεσε έτσι τον τρωικό πόλεμο.

• ατόφιο: γνήσιο

• παραμύθι: ο μύθος του τρωικού πολέμου

• μαντατοφόρος: αγγελιαφόρος

Ελένη» του Γ. Σεφέρη – Ανάλυση
Ν.Ε Λογοτεχνία
by Stratilio
Γιώργος Σεφέρης
«Ελένη»
1. Ποια είναι η τεχνοτροπία του ποιήματος; Να δικαιολογήσετε την άποψή σας.
Η Ελένη αποτελεί ένα από τα ωριμότερα δείγματα της σεφερικής μυθικής μεθόδου. Η μυθική τεχνική είναι ένα ποιητικό τέχνασμα που επιτρέπει να γίνεται το παρελθόν παρόν του ποιητή ή του ποιήματος. Έτσι ο ιστορικός χρόνος αποφορτίζεται από τις υποκειμενικές και κοινωνικές συμβάσεις και επιτρέπει να γίνεται παραλληλισμός και ταύτιση του παρελθόντος με το παρόν, πράγμα που οδηγεί τη σκέψη να ανάγεται από το ειδικό στο γενικό, το παγκόσμιο και το διαχρονικό (διατηρώντας όμως τη συγκίνηση από το συγκεκριμένο μύθο). Στο συγκεκριμένο ποίημα χρησιμοποιείται μια παραλλαγή του μύθου της Ελένης, που βοηθά τον ποιητή να εκφράσει την αγωνία του για τον παραλογισμό των θεών και των ανθρώπων που οδηγούνται στον πόλεμο από μια ασήμαντη, ανύπαρκτη αιτία, για το ανώφελο, το μάταιο των θυσιών.
2. Πετυχαίνει, κατά τη γνώμη σας ο ποιητής να εναρμονίσει το μύθο με την πραγματικότητα στο ποίημα; Αν ναι, με ποιο τρόπο; Σε ποιους στίχους διακρίνεται ευκρινέστερα ο ίδιος ο ποιητής;
Ο ποιητής πετυχαίνει να εναρμονίσει το μύθο με την πραγματικότητα στο ποίημα. Σ’ αυτό τον διευκολύνει ο ίδιος ο μύθος, στην παραλλαγή που επέλεξε να υιοθετήσει, με τις πολλούς παραλληλισμούς που επιτρέπει με το παρόν του ποιητή. Κατ’ αρχήν ο τόπος του μύθου ταυτίζεται με τον τόπο του παρόντος του ποιητή. Έπειτα ο ποιητής φροντίζει να θυμίζει σ’ όλη την έκταση του ποιήματος την παρουσία του, κάνοντας ευδιάκριτη τη δική του φωνή πίσω από τη φωνή του Τεύκρου. Μέσα από το προσωπείο του Τεύκρου ο Σεφέρης ψηλαφεί την κατάσταση και εκθέτει περασμένα γεγονότα για να κάνει νύξη του παρόντος από όπου και ξεκινάει η έμπνευσή του. Μ’ αυτόν τον τρόπο η σύγχρονη πραγματικότητα υποβάλλεται διαρκώς πίσω από τη μυθική πραγματικότητα, για να την υπερκεράσει στο τέλος του ποιήματος, όπου ο ποιητής μας ανάγει ευκρινέστερα από το ειδικό στο γενικό, καθιστώντας ευδιάκριτο το συμβολισμό του. Το επαναλαμβανόμενο μοτίβο εξάλλου «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες» μας επιστρέφει σε κάθε στροφή στο παρόν του ποιητή.
Και η δομή ακόμη του ποιήματος υποβοηθά την ταύτιση του παρόντος με το παρελθόν. Ο ποιητής ξεκινά από το παρόν, από μια νύχτα αγρύπνιας στις Πλάτρες, περνά στο μύθο, αφήνοντας τον Τεύκρο να συγχωνεύσει τη φωνή του στη δική του και ξαναγυρνά, σε σχήμα κύκλου, στο παρόν, αφού στους τελευταίους στίχους υπερισχύει και πάλι η δική του φωνή.
Οι χρόνοι του ποιήματος είναι τρεις: του ποιητή (παρόν), του Τεύκρου (παρελθόν), των αναμνήσεων του ήρωα που αποτελούν δύο βαθύτερα επίπεδα του παρελθόντος (ο χρόνος συνάντησης με την Ελένη και ο χρόνος του πολέμου). Υπολανθάνει όμως και ένας τέταρτος χρόνος: ο ενοποιημένος χρόνος του Τεύκρου και του ποιητή. Αυτή η κίνηση μέσα στο χρόνο πραγματώνει την ταύτιση του χθες με το σήμερα, του ήρωα με τον ποιητή.
Οι μύθοι έχουν συνήθως ένα επιμύθιο, δηλαδή ένα συμπέρασμα. Ποιο είναι το επιμύθιο στο συγκεκριμένο ποίημα; Πώς μπορεί να συσχετιστεί το επιμύθιο του ποιήματος με την ιστορική πραγματικότητα της Κύπρου;
Το επιμύθιο, η πρόθεση του ποιητή και το μήνυμα που λαμβάνει ο αναγνώστης από το ποίημα είναι ότι οι πόλεμοι, οι αγώνες και οι θυσίες των ανθρώπων για ιδανικά είναι μάταια, καθώς τα ιδανικά αυτά αποδεικνύονται απατηλά και άλλες αιτίες, ανούσιες και κενές κρύβονται πίσω από τους πολέμους. Πίσω από τους πολέμους κρύβονται πάντα «καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών».
Αυτό αποδεικνύεται και στην περίπτωση της Κύπρου. Όσο κρατούσε ο Β Παγκόσμιος πόλεμος οι Αγγλοι διακήρυσσαν ότι πολεμούν για την ελευθερία, για την ανθρωπιά, για την αυτοδιάθεση των λαών. Όμως τη χρονιά που δημοσιεύεται το ποίημα, εννέα χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου, εξακολουθούν να κρατούν την Κύπρο σκλαβωμένη, ενώ οι Έλληνες είναι έτοιμοι να ξαναπολεμήσουν, τώρα κατά των Αγγλων, για τα ίδια ιδανικά. Ο ποιητής λοιπόν αναρωτιέται: για ποιο λόγο χύθηκε τόσο αίμα; Ποιο νόημα είχαν οι θυσίες; Μήπως όλα ήταν μια απάτη; Αυτοί που ήταν συμπολεμιστές μας σ’ εκείνο τον πόλεμο απαρνούνται τώρα το δίκαιο αίτημα της απελευθέρωσης της Κύπρου. Μάταια λοιπόν πολεμήσαμε για τα ιδανικά της ελευθερίας;
Ποιος είναι ο ρόλος του στίχου «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες» μέσα στο ποίημα;
Το ποίημα αρχίζει με το στίχο «Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες». Ο στίχος αυτός ακούγεται τρεις φορές. Από την άποψη αυτή αποτελεί ένα σταθερό ποιητικό μοτίβο (= κάτι που επαναλαμβάνεται με την ίδια ακριβώς μορφή). Το ποιητικό αυτό μοτίβο δεν είναι -αρχικά τουλάχιστον- αυθαίρετο. Προέρχεται από την αντικειμενική πραγματικότητα: «τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες». Ακόμα, λειτουργεί ως αρμός και έτσι επιτυγχάνονται οι θεματικές μετατοπίσεις χωρίς να εξαφανίζεται ο ειρμός του ποιήματος. Στη συνέχεια όμως ξεπερνά και το λειτουργικό ρόλο του αρμού και το αηδόνι μετουσιώνεται σε ένα είδος μούσας του ποιητή «αηδόνι ποιητάρη» σε ένα σημείο αναφοράς στο δραματικό μονόλογο του Τεύκρου. Ίσως πάλι δεν πρέπει να θεωρήσουμε την επιλογή του αηδονιού τόσο τυχαία. Το πουλί αυτό είναι το σύμβολο της μουσικής τελειότητας αλλά και του πόνου, όπως τουλάχιστον έχει περάσει στις παραδόσεις του λαού μας («δακρυσμένο πουλί») ένας χώρος που ο Σεφέρης σέβεται απόλυτα.
Ο Σεφέρης έβαλε το στίχο μέσα σε εισαγωγικά. Η λεπτομέρεια αυτή φανερώνει ότι ο στίχος δεν ανήκει στον ποιητή, αλλά αποτελεί ποιητικό δάνειο. Συγκεκριμένα ο Σεφέρης θα πρέπει να δανείστηκε το στίχο από την προφορική παράδοση της Κύπρου και να τον αξιοποίησε ποιητικά στη δική του γραφή. Προς αυτή την κατεύθυνση συνηγορεί και το γεγονός ότι ο στίχος είναι ιαμβικός 15σύλλαβος.
Εκτός από τα προαναφερόμενα γνωρίσματα, ο στίχος αυτός έχει και άλλες δύο ακόμα λειτουργίες μέσα στη συνολική ποιητική γραφή:
Καθορίζει πρώτα τον ποιητικό χώρο μέσα στον οποίο θα αναπτυχθεί η ποιητική δράση (στενός ποιητικός χώρος: οι Πλάτρες – ευρύτερος ποιητικός χώρος: η Κύπρος)
Παράλληλα υποδηλώνει μια κατάσταση «αγρύπνιας». Ο Τεύκρος δηλαδή (καλύτερα: ο άνθρωπος και ο ποιητής Σεφέρης), που βρίσκεται εξόριστος στην Κύπρο, ταλαιπωρημένος από την προσωπική αλλά και την καθολικότερη ανθρώπινη περιπέτεια, συμβολίζει την όρθια, την άγρυπνη και αφυπνισμένη ποιητική συνείδηση. Ξέροντας δηλαδή την πικρή αλήθεια, ότι ένας ολόκληρος πόλεμος με χιλιάδες νεκρούς (για τον Τεύκρο ο Τρωικός, για το Σεφέρη ο Β παγκόσμιος) έγινε για ένα τίποτα, μένει άγρυπνος, σε μια κατάσταση πνευματικής και ποιητικής εγρήγορσης, και στοχάζεται πάνω στη μοίρα του ανθρώπου.
Και τα δύο αυτά στοιχεία υποβοηθούν και διευκολύνουν τη σύνδεση και το πέρασμα του ποιήματος από το μυθικό στοιχείο στο παρόν του ποιητή.
«Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη βήματα και χειρονομίες…»: ποιο είναι το νόημα του στίχου;
Τα αηδόνια δεν αφήνουν τον ποιητή να κοιμηθεί μια νύχτα στις Πλάτρες. Η παρατήρηση αυτή αναφέρεται στην αντικειμενική πραγματικότητα, μια πραγματική νύχτα αγρύπνιας του ποιητή. Το αηδόνι όμως έτσι γίνεται η αιτία που κινητοποιεί την έμπνευση του ποιητή και ταυτόχρονα τη μνήμη του (και τη μνήμη του Τεύκρου). Η φωνή του αηδονιού είναι τυφλή (αφού ο ποιητής δεν το βλέπει, αλλά μόνο το ακούει), ωστόσο κινεί τη μνήμη του ποιητή και φέρνει στην επιφάνεια πρόσωπα του χτες (βήματα και χειρονομίες), που ήταν ξεχασμένα στο υποσυνείδητο, ξεθωριασμένα (νυχτωμένη μνήμη). Ακόμη εκδηλώσεις αγάπης (δε θα τολμούσα να πω φιλήματα), αν και ο ποιητής δεν τολμά να ισχυριστεί πως καταφέρνει πράγματι να τις φέρει στην επιφάνεια (αφού αυτές προϋποθέτουν ουσιαστική ανθρώπινη επαφή και ως εκ τούτου «ξημερωμένη» και όχι νυχτωμένη μνήμη.
Τι νομίζετε ότι εννοεί ο ποιητής με «το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας»;
Το ψηλάφισμα στα ενδότερα, στις αναμνήσεις του ποιητή, φέρνει στην επιφάνεια «το τρικυμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας», σκηνή που προέρχεται από τις πολεμικές εμπειρίες του Τευκρου – ποιητή και αποκαλυπτει την άγρια και σκληρή πλευρά του πολέμου, που αφαιρεί από τον άνθρωπο την αυτονόητη αξία του και τον μετατρέπει σε εμπόρευσιμο προϊόν, σε σκλάβο. Ίσως πίσω από την εικόνα της «ξαγριεμένης σκλάβας» να μπορουμε να διακρίνουμε την σκλαβωμένη Κυπρου, που την εποχή εκείνη εικονιζόταν ως σκλαβωμένη γυναίκα δεμένη με αλυσίδες.
Γιατί υποστηρίζεται ότι ο Τεύκρος είναι μια personna (προσωπείο) του Σεφέρη;
Πίσω από τη φωνή του Τευκρου μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τη φωνή του ανθρώπου και ποιητή Σεφέρη. Ο Σεφέρης χρησιμοποιεί τον Τευκρο ως προσωπείο για να υποβάλλει πίσω από την επικάλυψη του μυθου τα δικά του βιώματα που παρουσιάζουν πολλές αναλογίες με τα βιώματα του ήρωά του ( όπως ακριβώς πίσω από τα γεγονότα του Τρωικου πολέμου υποβάλλει τη συγχρονη τραγωδία του Β Παγκοσμίου πολέμου και τη διάψευση των ελπίδων των αγωνιστών του σκλαβωμένου νησιου). Έτσι πίσω από τα βιώματα του Τευκρου μπορουμε να ανιχνευσουμε στοιχεία από τη ζωή και συναισθήματα του ίδιου του ποιητή. Έτσι, στους στίχους 45 πίσω από τη φωνή του ξενιτεμένου Τευκρου διακρίνουμε τη νοσταλγία και το βαθυ πόνο του ίδιου του ποιητή για την πατρίδα του (τη Σμυρνη), που ξέρει ότι την έχασε παντοτινά (στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές/ αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν). Στους στίχους 11-12 πίσω από τις περιπλανήσεις του Τευκρου (Τροία, Αίγυπτος, Κυπρος) μπορεί να ακουσει κανείς το Σεφέρη να μιλά για τις δικές του περιπέτειες και περιπλανήσεις. Οι τρέλες των ανθρώπων και των θεών για τις οποίες μιλά ο Τευκρος (τρωικός πόλεμος), έχουν το τραγικό τους αντίστοιχο και στη ζωή του ποιητή (μικρασιατική καταστροφή, Β Παγκόσμιος πόλεμος). Η επιπλέον αντιστοίχιση δεν έχει νόημα, αφου σ’ όλο το ποίημα ο ποιητής υποβάλλει τις δικές του εμπειρίες και σκέψεις για τη συγχρονη πραγματικότητα μέσα από φωνή και τις εμπειρίες του Τευκρου.
Γιατί το φεγγάρι παρομοιάζεται με την Αφροδίτη στο στίχο 17;
Η Αφροδίτη, συμφωνα με το μυθο της γέννησής της, αναδυθηκε από τον αφρό της θάλασσας και τα κυματα την έφεραν στην Πάφο της Κυπρου. Έτσι και το φεγγάρι ανατέλλει στη θάλασσα σαν την Αναδυόμενη Αφροδίτη. Πέρα όμως από την εξωτερική αυτή αναλογία, το φεγγάρι εδώ, όπως και η Αφροδίτη έχουν βαθυτερη σχέση με την Ελένη και με όλο το συμβολισμό του ποιήματος, φαίνεται να αισθητοποιουν την απάτη και την παραποίηση της αλήθειας. (Η Αφροδίτη, εκτός από την ομορφιά, ιδιότητα που ανακαλεί την ομορφιά της Ελένης, συμβολίζει και την απάτη, το δόλο). Το φως του φεγγαριού εδώ δίνει μια ψεύτικη εικόνα της πραγματικότητας, γιατί μέσα στο μισόφωτο και στις σκιές παραποιεί τα χρώματα, τα σχήματα και τους όγκους και παραπλανά. Το ίδιο νόημα, της παραπλάνησης και της απάτης έχει και η εικόνα της επισκίασης των αστερισμών (του Τοξότη και του Σκορπιού) από το φεγγάρι. (Στο Σεφέρη οι αστερισμοί αποτελούν ένα ευανάγνωστο αλφαβητάρι, που βοηθούν στον προσανατολισμό. Το φεγγάρι λοιπόν εδώ, που κρύβει τους αστερισμούς, αποπροσανατολίζει και εξαπατά. ) Το φεγγάρι λοιπόν παραποιεί την αληθινή όψη των πραγμάτων και κάνει τον Τεύκρο να αναρωτηθεί πού βρίσκεται η αλήθεια, ποια είναι η πραγματικότητα, και του θυμίζει συνειρμικά την προσωπική του ιστορία. Έτσι μας εισάγει ο ποιητής στο θέμα του δόλου και της απάτης που θα αναπτυχθεί στη συνέχεια.
Η λέξη «αλήθεια» συναντάται έξι φορές στο ποίημα. Τι θέλει άραγε να δείξει με αυτή την επανάληψη ο ποιητής;
Ο ποιητής (όπως και ο Τεύκρος του μύθου) βλέπει την απατηλή όψη της πραγματικότητας. Τα ιδανικά για τα οποία πολέμησαν οι Έλληνες, οι θυσίες, όλα φαντάζουν μάταια μπροστά στην αποκάλυψη της εξαπάτησης και του δόλου. Αυτό επιφέρει σύγχυση στην ψυχή του, συναισθηματική κατάσταση που τον οδηγεί στο εναγώνιο ερώτημα «Πού είναι η αλήθεια»; Η λέξη αυτή επανέρχεται ξανά 2 φορές στα χείλη της Ελένης που αποκαλύπτει το δόλο των θεών και την εξαπάτηση των Αχαιών. Και άλλες τρεις φορές συναντάται στους καταληκτικούς στίχους, που δηλώνουν την αμφιβολία του ποιητή για τη διαφοροποίηση της κατάστασης στο μέλλον. Από όλα αυτά φαίνεται ότι η εμμονή του ποιητή στη λέξη υπαγορεύεται από την κεντρική της θέση στο μήνυμα που θέλει να μεταδώσει ο ποιητής. Το ποίημα ξεκινά ακριβώς από αυτό το εναγώνιο ερώτημα του ποιητή για την ύπαρξη της αλήθεις (που μένει αναπάντητο, όπως όλα τα μεγάλα ερωτήματα που θέτει ο άνθρωπος)
Πώς νιώθει ο Τεύκρος όταν συνειδητοποιεί ότι τόσο αυτός όσο και οι συμπολεμιστές του στην Τροία έπεσαν θύματα μιας απάτης που είχε σκηνοθετηθεί τέλεια από τους θεούς;
Η αντίδραση του Τεύκρου στην αποκάλυψη της αλήθειας από την Ελένη κυμαίνεται από την υποταγή στη μοίρα «Έτσι το θέλαν οι θεοί» ως την αμφισβήτηση του θείου «Τι ναι θεός; τι μη θεός; και τι τ’ ανάμεσό τους;» Αρχικά δοκιμάζει έκπληξη από την αποκάλυψη, κάτι που φαίνεται από το στίχο » -ποιος θα τόλεγε-» και από τις κινήσεις του και τις προσπάθειές του να επιβεβαιώσει την παρουσία της «την άγγιξα, μου μίλησε». Η αρχική αυτή έκπληξη όμως γρήγορα μεταβάλλεται σε αγανάκτηση και οργή, καθώς αναλογίζεται όλα τα μάταια χρόνια του πολέμου, τις απώλειες των συμπολεμιστών, όλα τα θύματα του πολέμου. Και η πληγή γίνεται βαθύτερη όταν σκέφτεται τον αδερφό του και την αυτοκτονία του, που στάθηκε και η αιτία του εκπατρισμού του και της άδικης μοίρας του. Όλα αυτά τελικά τον οδηγούν στην αμφισβήτηση του θείου. Και είναι φυσικό, αφού οι θεοί όχι μόνο δεν αποτρέπουν τον παραλογισμό των ανθρώπων αποδίδοντας δικαιοσύνη, αλλά είναι οι ίδιοι υπεύθυνοι για το δόλο και την απάτη.
Ποια επίθετα αποδίδει ο ποιητής στο αηδόνι; Ποια η σημασία τους;
Ο ποιητής δίνει στο αηδόνι κατά την ανάπτυξη του ποιήματος διάφορους χαρακτηρισμούς:
στίχος 2 : αηδόνι ντροπαλό. Ο χαρακτηρισμός δικαιολογείται από τη συνήθεια του αηδονιού να κελαηδά κρυμένο στις φυλλωσιές των δέντρων «μες στον ανασασμό των φύλλων»
στίχος 6: τυφλή φωνή: τυφλή, αφού ο ποιητής δε μπορεί να το δει, παρά μόνο να το ακούσει.
στίχος 23: αηδόνι ποιητάρη: Εδώ αρχίζει να διαφαίνεται ότι ο ποιητής βλέπει στο αηδόνι τη μούσα του, την έμπνευσή του. Το παραβάλλει με τους ποιητάρηδες, τους λαϊκούς τραγουδιστές της Κύπρου.
στίχος 54: δακρυσμένο πουλί: Ο χαρακτηρισμός υπάρχει ήδη στην Ελένη του Ευριπίδη και από κει τη δανείζεται ο ποιητής (δακρυόεσσα). Μπορούμε να προσθέσουμε ωστόσο ότι το αηδόνι, από την ποιητική παράδοση, που αντιμετωπίζει με σεβασμό ο Σεφέρης, θεωρείται ως ο τραγουδιστής του πόνου. Εξάλλου, ο Τεύκρος -ποιητής εδώ, μετά την εξιστόρηση των τραγικών αναμνήσεών του από τον πόλεμο, μόνο μια τέτοια θρηνητική διάθεση θα μπορούσε να έχει εδώ.
Σύμφωνα με το ποίημα, πώς οι εξω-ανθρώπινοι παράγοντες μπορούν να καθορίσουν τη μοίρα των ανθρώπων; Ποια περιθώρια ελεύθερης βούλησης υπάρχουν στο ποίημα;
Οι τραγικές περιπέτειες των ανθρώπων μέσα στο ποίημα φαίνεται να αποδίδονται σε εξω-ανθρώπινους παράγοντες, στη μοίρα, στη θέληση των θεών. Οι άνθρωποι εξαπατημένοι, μέσα στην τραγική άγνοιά τους, γίνονται πιόνια τους, και θυσιάζονται για στόχους και ιδανικά που αποδεικνύονται μάταια και απατηλά, «ένα πουκάμισο αδειανό, μια Ελένη». Η αναφορά στους εξωανθρώπινους παράγοντες μπορεί να επισημανθεί στους στίχους 12 «καινούριες τρέλες των ανθρώπων ή των θεών», 39 «έτσι το θέλαν οι θεοί», 59 «τον παλιό δόλο των θεών». Ωστόσο ο Σεφέρης αφήνει μεγάλα περιθώρια και στην ανθρώπινη βούληση. Το μερίδιο της ανθρώπινης ευθύνης είναι ικανό σε ποσότητα ώστε να γεννά προβληματισμούς «τ’ είναι θεός; τι μη θεός;». Αλλωστε και η ίδια η μοίρα είναι το μερίδιο, το «μοιράδι» που έχει ο καθένας στη ζωή και αυτό διαμορφώνεται όχι μόνο από εξωανθρώπινες δυνάμεις αλλά και από τις ίδιες τις πράξεις «Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης/ το ριζικό μου ενός ανθρώπου που ξαστόχησε» (στίχοι όπου διαφαίνεται η προσωπική ευθύνη του ανθρώπου, που καθορίζει τη μοίρα του). Οι στίχοι όμως όπου είναι πιο ευδιάκριτα τα περιθώρια της ανθρώπινης βουλησης είναι οι 58-59 » αν είναι αλήθεια πως οι άνθρωποι δε θα ξαναπιάσουν /τον παλιό δόλο των θεών». Είναι φανερό εδώ ότι ο ποιητής εξαρτά το μέλλον από τους ανθρώπους και τη βουλησή τους. Εξάλλου στο στίχο 12 μίλησε για «καινουριες τρέλες» όχι μόνο των θεών, αλλά και των ανθρώπων. Η σεφερική μυθολογία θέλει τον άνθρωπο φερόμενο μεν, αλλά όχι υποταγμένο.
Ποιο αίσθημα δημιουργούν οι στίχοι 48-49; Τι κοινό έχουν με το «πουκάμισο αδειανό»;
Οι στίχοι είναι γεμάτοι από κουφια ομορφιά, άδειοι από περιεχόμενο σε μεγάλη αντίθεση και πλήρη διάσταση με τους προηγουμενους, όπου η πραγματική Ελένη γεμάτη αισθησιασμό και ζωντάνια κυριαρχεί με την παρουσία της. Μ’ αυτους τους στίχους δίνεται η ιδέα ότι όλα πήγαν χαμένα, όλα ήταν μάταια, χωρίς νόημα και χωρίς καμιά δικαίωση.
Ποια κοινά στοιχεία με την τραγωδία υπάρχουν στο ποίημα:
α. Η τραγικότητα του Τευκρου: η τραγική μοίρα του, που σημαδευεται από την εξορία του, ορίστηκε όχι από τον ίδιο, αλλά από εξωγενείς παράγοντες. Αλλά το τραγικότερο είναι ότι η αιτία της εξορίας του, ο θάνατος του αδερφου του, συνέβη σ’ ένα πόλεμο που έγινε για απατηλές αιτίες, και θα μπορουσε εξ αρχής να αποφευχθεί. Ωστόσο το ποίημα, όπως συμβαίνει και στην αρχαία ελληνική τραγωδία, δεν παραγνωρίζει και την ελευθερη βουληση του ανθρώπου στον καθορισμό της μοίρας του. β. Η δραματοποίηση της αφήγησης: επιτυγχάνεται με το τέχνασμα του αηδονιου, που δίνει την εντυπωση διαλόγου (αν και εκπίπτει εξ ανάγκης σε μονόλογο του Τευκρου)
Πηγή : https://www.scribd.com/doc/45054316/%CE%93%CE%99%CE%A9%CE%A1%CE%93%CE%9F%CE%A3-%CE%A3%CE%95%CE%A6%CE%95%CE%A1%CE%97%CE%A3-%CE%95%CE%BB%CE%AD%CE%BD%CE%B7

Γιώργος Σεφέρης «Ελένη»

ΠΗΓΗ:https://latistor.blogspot.com/2011/12/blog-post_04.html

Το ποίημα Ελένη που ακολουθεί ανήκει στη συλλογή «Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν...» (1955), γράφτηκε όμως, κατά δήλωση του ποιητή, το 1953, όταν ο Σεφέρης ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Κύπρο. Ξαναπήγε το 1954 και το 1955. Το 1955 θ’ αρχίσει ο Κυπριακός αγώνας κατά της αγγλικής κατοχής. Ο Σεφέρης από τις θέσεις του στο διπλωματικό σώμα θα παρακολουθήσει από πολύ κοντά τις φάσεις του κυπριακού δράματος.

α) Ο μύθος του Τεύκρου: Ο Τεύκρος, γιος του βασιλιά της Σαλαμίνας Τελαμώνα και αδελφός του Αίαντα, έλαβε μέρος στον Τρωικό πόλεμο, όπου διακρίθηκε ως τοξότης. Όταν επέστρεψε στη Σαλαμίνα, ο πατέρας του δεν τον δέχτηκε, γιατί έκρινε ότι δε συμπαραστάθηκε αρκετά στον αδελφό του Αίαντα, που αυτοκτόνησε, επειδή οι Αχαιοί δεν έδωσαν σ’ αυτόν ως αριστείο τα όπλα του Αχιλλέα. Ο Τεύκρος τότε, υπακούοντας σε χρησμό του Απόλλωνα, έφυγε στην Κύπρο, όπου και ίδρυσε πόλη και της έδωσε το όνομα Σαλαμίνα (κοντά στη σημερινή Αμμόχωστο) ως ανάμνηση της πατρίδας του.

ΕΛΕΝΗ: Εγώ δεν πήγα στην Τρωάδα, ένα είδωλό μου ήταν (στ. 582).

ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ: Τι λες; Ώστε για μια νεφέλη τραβήξαμε του κάκου τόσα βάσανα; (στ. 706).

Στο ποίημα μιλάει ο Τεύκρος. Πίσω όμως από τα λόγια του συχνά θ’ ακούμε τη φωνή του ποιητή.

ΤΕΥΚΡΟΣ

... ἐς γῆν ἐναλίαν Κύπρον, οὗ μ’ ἐθέσπισεν

οἰκεῖν Ἀπόλλων, ὄνομα νησιωτικόν

Σαλαμῖνα θέμενον τῆς ἐκεῖ χάριν πάτρας.

.................................................................

ΕΛΕΝΗ

Οὐκ ἦλθον ἐς γῆν Τρῳάδ’, ἀλλ’ εἴδωλον ἦν.

....................................................................

ΑΓΓΕΛΟΣ

Τί φῄς;

Νεφέλης ἄρ’ ἄλλως εἴχομεν πόνους πέρι;

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ, ΕΛΕΝΗ

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλων,

συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους

στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές

αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.

Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη

βήματα και χειρονομίες∙ δε θα τολμούσα να πω φιλήματα∙

και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Ποιες είναι οι Πλάτρες; Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί;

Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα:

καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων

ή των θεών∙

η μοίρα μου που κυματίζει

ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα

και μιαν άλλη Σαλαμίνα

μ’ έφερε εδώ σ’ αυτό το γυρογιάλι.

Το φεγγάρι

βγήκε απ’ το πέλαγο σαν Αφροδίτη∙

σκέπασε τ’ άστρα του Τοξότη, τώρα πάει νά ‘βρει

την Καρδιά του Σκορπιού, κι όλα τ’ αλλάζει.

Που είν’ η αλήθεια;

Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης∙

το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.

Αηδόνι ποιητάρη,

σαν και μια τέτοια νύχτα στ’ ακροθαλάσσι του Πρωτέα

σ’ άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο,

κι ανάμεσό τους –ποιος θα το ‘λεγε;– η Ελένη!

Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο.

Ήταν εκεί, στα χείλια της ερήμου∙ την άγγιξα μου μίλησε:

«Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια» φώναζε.

«Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.

Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».

Με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, κι αυτό

το ανάστημα

ίσκιοι και χαμόγελα παντού

στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα∙

ζωντανό δέρμα, και τα μάτια

με τα μεγάλα βλέφαρα,

ήταν εκεί στην όχθη ενός Δέλτα.

Και στην Τροία;

Τίποτε στην Τροία – ένα είδωλο.

Έτσι το θέλαν οι θεοί.

Κι ο Πάρης, μ’ έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να ήταν

πλάσμα ατόφιο∙

κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.

Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα.

Τόσα κορμιά ριγμένα

στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης∙

τόσες ψυχές

δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι.

Κι οι ποταμοί φούσκωναν μες στη λάσπη το αίμα

για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη

μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου

για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.

Κι ο αδερφός μου;

Αηδόνι αηδόνι, αηδόνι,

τ’ είναι θεός; τι μη θεός; και τι τ’ ανάμεσό τους;

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουν να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Δακρυσμένο πουλί,

στην Κύπρο τη θαλασσοφίλητη

που έταξαν για να μου θυμίζει την πατρίδα,

άραξα μοναχός μ’ αυτό το παραμύθι,

αν είναι αλήθεια πως αυτό είναι παραμύθι,

αν είναι αλήθεια πως οι άνθρωποι δε θα ξαναπιάσουν

τον παλιό δόλο των θεών∙

αν είναι αλήθεια

πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια,

ή κάποιος άλλος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη

ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος, που ωστόσο

είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια,

δεν το ‘χει μες στη μοίρα του ν’ ακούσει

μαντατοφόρους που έρχουνται να πούνε

πως τόσος πόνος τόση ζωή

πήγαν στην άβυσσο

για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.

Πλάτρες: χωριό της Κύπρου στις πλαγιές του όρους Τρόοδος, κοσμικό θέρετρο στα χρόνια της αγγλοκρατίας.

γυριογιάλι: ακτή

Τοξότης, Σορπιός: αστερισμοί

ξαστοχώ: αστοχώ

στ. 14-15: το στερνό σπαθί: το σπαθί με το οποίο αυτοκτόνησε ο Αίας, γεγονός που στάθηκε αιτία να εξοριστεί ο Τεύκρος και να εγκατασταθεί στη Σαλαμίνα της Κύπρου (μιαν άλλη Σαλαμίνα).

στ. 17: σαν Αφροδίτη: όπως η Αναδυόμενη Αφροδίτη, που κατά την παράδοση αναδύθηκε από τον αφρό της θάλασσας στην Πάφο της Κύπρου (Κύπρις, Παφία).

Πρωτέας: (Πρωτεύς) θαλασσινός δαίμονας, που άλλαζε συνεχώς μορφή και κατά τον Ευριπίδη βασιλιάς της Αιγύπτου.

χείλια: (της ερήμου)∙ εδώ η άκρη (της ερήμου).

στ. 23: ποιητάρη: ο χαρακτηρισμός αυτός του αηδονιού, καθώς και δακρυσμένο πουλί πιο κάτω (στ. 54) ανήκει στον Ευριπίδη. Στην Κύπρο ποιητάρης λέγεται σήμερα ο λαϊκός ποιητής. Ο Σεφέρης χρησιμοποιεί εδώ μια λέξη τοπική.

στ. 25: σκλάβες Σπαρτιάτισσες: πρόκειται για τις Σπαρτιάτισσες γυναίκες στην Αίγυπτο, που αποτελούν το χορό της τραγωδίας του Ευριπίδη.

Δέλτα: το Δέλτα του Νείλου.

ατόφιος: γνήσιος.

αδερφός: ο Αίας ο Τελαμώνιος.

στ. 52: τι ‘ναι θεός κτλ.: πρόκειται για μετάφραση του στίχου του Ευριπίδη (Ελένη, 1137): «ὅ,τι θεός ἤ μή θεός ἤ τό μέσον, τίς φησ’ ἐρευνήσας βροτῶν» δηλ. ποιος άνθρωπος μπορεί να βρει και να πει τι είναι θεός κτλ.

τάζω: υπόσχομαι (αναφέρεται στη φράση του Ευριπίδη «όπου μου όρισε ο Απόλλων να κατοικώ».

Ανάλυση ποιήματος

Στο ποίημα αυτό αξιοποιείται από το Σεφέρη η μυθικής μέθοδος, δημιουργώντας μια συστοιχία ανάμεσα στα συναισθήματα και τις περιστάσεις που βιώνει ο Τεύκρος με τη συναισθηματική κατάσταση και τις σκέψεις του ίδιου του ποιητή.

Ο Τεύκρος, διωγμένος από την πατρίδα του, φτάνει στην Κύπρο, έχοντας ακόμη νωπές τις πικρές εμπειρίες του Τρωικού Πολέμου. Η συνάντησή του με την Ελένη στην Αίγυπτο -ενδιάμεσο σταθμό του ταξιδιού του-, έχει φέρει τον ήρωα αντιμέτωπο με τη τραγική διαπίστωση πως ο δεκαετής πόλεμος με τους χιλιάδες νεκρούς έγινε για ένα είδωλο, για ένα σύννεφο, αφού η πραγματική Ελένη δεν έφτασε ποτέ στην Τροία.

Ο Γιώργος Σεφέρης φτάνει στην Κύπρο το 1953, έχοντας βιώσει τις τραγικές για την Ελλάδα συνέπειες του 2^ου Παγκοσμίου Πολέμου και φυσικά του Εμφυλίου. Οι Έλληνες, που πλήρωσαν για τους πολέμους αυτούς υψηλό τίμημα σε ανθρώπινες ζωές, βρέθηκαν σε στενή συσχέτιση με την Αγγλία, έχοντας αρχικά ως κοινό εχθρό τους Γερμανούς κι αμέσως μετά με την αποφασιστική επέμβαση των αγγλικών (και αμερικανικών) δυνάμεων προκειμένου ο εμφύλιος πόλεμος να μη γείρει προς την πλευρά των κομμουνιστών και κατ’ επέκταση της Ρωσίας.

Η εμπλοκή όμως της Αγγλίας με την πορεία του ελληνικού λαού δεν τερματίζεται εκεί εφόσον ήδη από το 1878 κατέχουν την Κύπρο, χωρίς να δείχνουν καμία διάθεση να την εγκαταλείψουν.

Το 1953, λοιπόν, είναι μια πολύ σημαντική χρονιά για την Κύπρο, καθώς ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος έχει ξεκινήσει με ένταση τις προσπάθειές του να τερματίσει την Αγγλική κυριαρχία και να κερδίσει για το λαό του το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Η ένοπλη σύγκρουση με τις αγγλικές δυνάμεις θα ξεκινήσει δύο χρόνια μετά, ο ποιητής όμως αντιλαμβάνεται ήδη τα προμηνύματα ενός νέου πολέμου.

Η αντιπολεμική διάθεση της ποιητικής σύνθεσης του Σεφέρη, δεν αποτελεί φυσικά σχόλιο για την επιθυμία του κυπριακού λαού να διεκδικήσει την ελευθερία του, εκφράζει όμως τη γενικότερη σκέψη του ποιητή πως κάποτε θα πρέπει να τεθεί ένα τέρμα στους συνεχείς πολέμους και τις απώλειες χιλιάδων ανθρώπων.

Στα πλαίσια του ποιήματος η φωνή του ποιητή διαπλέκεται με τη φωνή του Τεύκρου, καθώς οι σκέψεις και οι εμπειρίες των δύο ανδρών βρίσκονται σε μια διαρκή συσχέτιση.

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Ο αρχικός στίχος του ποιήματος, παρ’ όλο που τίθεται σε εισαγωγικά δεν αποτελεί δάνειο από κάποιο άλλο κείμενο.

Μια απλή διαπίστωση για το κελάηδημα των αηδονιών θα λειτουργήσει ως το σημείο ένωσης των δυο εποχών και συνάμα ως το μοτίβο που με την επανάληψή του θα συνέχει δομικά το ποίημα. Οι τρεις επαναλήψεις του στίχου αυτού, χωρίζουν το ποίημα σε αντίστοιχες ενότητες, όπου κάθε φορά υπερισχύει είτε η φωνή του Σεφέρη είτε του Τεύκρου.

Το γλυκό κελάηδημα των αηδονιών που ακούει ο ποιητής, ενώ εκφράζει μια γαλήνια ατμόσφαιρα και φέρνει εικόνες ομορφιάς στο νου του αναγνώστη, βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τα συναισθήματα των βασικών προσώπων του ποιήματος.

Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλων,

συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους

στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές

αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.

Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη

βήματα και χειρονομίες∙ δε θα τολμούσα να πω φιλήματα∙

και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

Ο ποιητής, μη μπορώντας να κοιμηθεί, στρέφει την προσοχή του στο αηδόνι που με το τραγούδι του κυριαρχεί σε όλο το τοπίο και το δίχως άλλο έχει κρατήσει ξύπνιους κι άλλους ανθρώπους σε προγενέστερες εποχές. Απευθύνει, λοιπόν, το λόγο σ’ αυτό το ντροπαλό πουλί που κρύβεται μέσα στα φύλλα των δέντρων και με το τραγούδι του διατρέχει χωρικά και χρονικά τον κυπριακό τόπο. Το εύθυμο τραγούδι του είναι αυτό που δίνει μια μουσική δροσιά, μια αίσθηση ευδαιμονίας στο δάσος, αλλά είναι κι αυτό που συντροφεύει τη δύσκολη πορεία των ψυχών των ανθρώπων που έχουν πεθάνει και γνωρίζουν πως πια δεν μπορούν να επιστρέψουν πίσω.

Κρυμμένο στα φύλλα (τυφλή φωνή) το αηδόνι, συνοδεύει με το τραγούδι του, όχι μόνο την αδιόρατη πορεία των ψυχών αλλά και τις κινήσεις και πράξεις των ζωντανών ανθρώπων -τώρα αλλά και στο παρελθόν- αποτελώντας τη μόνιμη γλυκιά ηχητική υπόκρουση που συνέχει διαχρονικά τον πολυτάραχο βίο του νησιού.

Η φωνή του αηδονιού υπήρξε παρούσα στις παλαιότερες προσπάθειες των κατοίκων να διεκδικήσουν την ελευθερία τους, κι είναι παρούσα και τώρα που η «ξαγριεμένη σκλάβα», η Κύπρος, είναι έτοιμη να ξεσηκωθεί ξανά. Τα φιλήματα, όπως και κάθε ερωτική διάθεση, είναι παράταιρα, σ’ αυτό το τρικύμισμα της κυπριακής ψυχής που έχοντας για χρόνια ανεχτεί την αγγλική κυριαρχία, βρίσκεται σ’ επαναστατική εγρήγορση.

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Με τη δεύτερη επανάληψη του στίχου, περνάμε από την οπτική του ποιητή, σ’ εκείνη του Τεύκρου, που φτάνει, όπως και ο Σεφέρης, για πρώτη φορά στην Κύπρο.

Η διαχρονική παρουσία των αηδονιών στο νησί, αποτελούν το ποιητικό εύρημα που συνδέει τους συλλογισμούς του ποιητή μ’ εκείνους του Τεύκρου. Όπως στην πρώτη ενότητα τα αηδόνια δεν επιτρέπουν στον ποιητή να κοιμηθεί, έτσι κι ο Τεύκρος, μη μπορώντας να κοιμηθεί, αφήνεται στις σκέψεις του.

Ποιες είναι οι Πλάτρες; Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί;

Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα:

καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων

ή των θεών∙

Ο Τεύκρος έχοντας έρθει χωρίς τη δική του θέληση στο νησί, εκφράζει την ενόχλησή του αναρωτώμενος αν γνωρίζει κανείς τις Πλάτρες ή την Κύπρο.

Μετά από δέκα χρόνια συνεχούς πολέμου στην Τροία κι ενώ ήλπιζε πως θα μπορέσει να ζήσει το υπόλοιπο της ζωής του στην πατρίδα του, αναγκάζεται να έρθει σ’ αυτό το νησί που ούτε το γνωρίζει, και προφανώς ούτε ήθελε να το γνωρίσει.

Η ζωή του Τεύκρου υπήρξε περιπετειώδης, καθώς τον οδήγησε σ’ ένα μακρινό τόπο να πολεμά για πολλά χρόνια, και φέρνοντάς τον αντιμέτωπο με τις τρέλες ανθρώπων και θεών.

Η αρπαγή της Ελένης, ο θυμός του Αχιλλέα, η αυτοκτονία του Αίαντα, αποτελούν μερικές μόνο από τις τρέλες των ανθρώπων, πίσω από τις οποίες υπήρχε πάντοτε η ακατάπαυστη εμπλοκή των θεών.

η μοίρα μου που κυματίζει

ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα

και μιαν άλλη Σαλαμίνα

μ’ έφερε εδώ σ’ αυτό το γυρογιάλι.

Το φεγγάρι

βγήκε απ’ το πέλαγο σαν Αφροδίτη∙

σκέπασε τ’ άστρα του Τοξότη, τώρα πάει νά ‘βρει

την Καρδιά του Σκορπιού, κι όλα τ’ αλλάζει.

Που είν’ η αλήθεια;

Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης∙

το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.

Η εμφάνιση του φεγγαριού στο βάθος του ορίζοντα, σαν να βγαίνει μέσα από τη θάλασσα, φέρνει συνειρμικά στη σκέψη του ποιητή τη γέννηση της Αφροδίτης, που σύμφωνα με το μύθο γεννήθηκε στον αφρό της θάλασσας, κοντά στην Κύπρο, όταν ο Κρόνος πέταξε εκεί τα γεννητικά όργανα του πατέρα του Ουρανού, που του τα έκοψε όταν του πήρε τη βασιλεία.

Το φεγγάρι με την εμφάνισή του καλύπτει τον αστερισμό του Τοξότη και καθώς κινείται πλησιάζει και προς τον Αντάρη, το αστέρι που αποτελεί την Καρδιά του Σκορπιού, το φωτεινότερο δηλαδή αστέρι του αστερισμού αυτού.

Με την εμφάνιση, λοιπόν, του φεγγαριού το σκηνικό του ουρανού αλλάζει κι όλα αποκτούν μια διαφορετική εικόνα, γεγονός που δημιουργεί στον Τεύκρο τη σκέψη πως καθετί μπορεί εύκολα να αλλάξει μορφή, ακόμη και η ίδια η πραγματικότητα.

Αναρωτιέται, επομένως, ο ήρωας που είναι η αλήθεια, από τη στιγμή που τίποτε δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο και καθετί μπορεί να αποκτήσει ανά πάσα στιγμή μια διαφορετική εικόνα. Ο ίδιος, για παράδειγμα, υπήρξε στον πόλεμο τοξότης -και μάλιστα ο καλύτερος που είχε ο ελληνικός στρατός- κι όμως η μοίρα του μοιάζει με αυτή ενός ανθρώπου που δεν πέτυχε το στόχο του (ξαστόχησε). Το ειρωνικό λογοπαίγνιο με τον τοξότη που ξαστοχεί, συνδέεται συνειρμικά με την αναφορά στον αστερισμό του Τοξότη.

Οι σκέψεις του Τεύκρου, που μοιάζει πλέον να ελέγχει εκ νέου όλη του τη ζωή, νιώθοντας πως όλες του οι βεβαιότητες έχουν ανατραπεί, δεν είναι το αποτέλεσμα μόνο της παρατήρησης της επίδρασης που έχει η εμφάνιση του φεγγαριού στην εικόνα του ουρανού, αλλά κυρίως όσων προηγήθηκαν στην Αίγυπτο, όπου ο ήρωας πήγε λίγο προτού έρθει στην Κύπρο.

Αηδόνι ποιητάρη,

σαν και μια τέτοια νύχτα στ’ ακροθαλάσσι του Πρωτέα

σ’ άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο,

κι ανάμεσό τους –ποιος θα το ‘λεγε;– η Ελένη!

Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο.

Ήταν εκεί, στα χείλια της ερήμου∙ την άγγιξα μου μίλησε:

«Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια» φώναζε.

«Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.

Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».

Μια παρόμοια νύχτα, λέει ο Τεύκρος, στην Αίγυπτο (το ακροθαλάσσι του Πρωτέα) οι Σπαρτιάτισσες σκλάβες (η συνοδεία της Ελένης), ακούγοντας το τραγούδι του αηδονιού, άρχισαν να θρηνούν, κινούμενες προφανώς από συναισθήματα νοσταλγίας. Εκείνο, βέβαια, που προκάλεσε τη μεγαλύτερη έκπληξη για τον ήρωα ήταν η παρουσία της Ελένης ανάμεσά τους. Η γυναίκα που για χρόνια τη διεκδικούσαν πολεμώντας κοντά στον ποταμό της Τροίας, τον Σκάμαντρο, ήταν στην άκρη της ερήμου. Ο ήρωας που, εύλογα, θεώρησε αδιανόητη την εκεί παρουσία της Ελένης φροντίζει να την αγγίξει, προκειμένου να πειστεί, και συνομιλεί μαζί της, θέλοντας να μάθει την αλήθεια.

Τα λόγια της Ελένης είναι παρμένα από το Φαίδρο του Πλάτωνα, όπου ο φιλόσοφος διασώζει τους στίχους αυτούς από την παλινωδία του Στησίχορου. Ο λυρικός ποιητής είχε συνθέσει ένα ποίημα στο οποίο κατηγορούσε την Ελένη, έπειτα όμως άλλαξε γνώμη (παλινωδία) συνθέτοντας ένα καινούριο στο οποίο αποκαθιστούσε τη φήμη της. Η Ελένη δεν ήταν υπεύθυνη για όσα είχαν συμβεί, μιας και η ίδια δεν έφτασε ποτέ στην Τροία.

Με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, κι αυτό

το ανάστημα

ίσκιοι και χαμόγελα παντού

στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα∙

ζωντανό δέρμα, και τα μάτια

με τα μεγάλα βλέφαρα,

ήταν εκεί στην όχθη ενός Δέλτα.

Ο Τεύκρος προχωρά σε μια περιγραφή της Ελένης, προκειμένου ο ισχυρισμός του ότι την είδε να αποκτήσει την αναγκαία αληθοφάνεια. Πλούσιο στήθος (βαθύ στηθόδεσμο), λαμπερά ξανθά μαλλιά (τον ήλιο στα μαλλιά) κι ωραίο σώμα, με τις καμπύλες του να δημιουργούν ελκυστικά παιχνίδια φωτοσκίασης, στους ώμους, στους μηρούς και στα γόνατα. Οι ίσκιοι και τα χαμόγελα αναφέρονται στα σημεία του σώματος που προβάλλουν κι σ’ εκείνα που μένουν κρυμμένα, ερεθίζοντας τη φαντασία όποιου αντικρίζει την εξαίσια αυτή γυναίκα. Υπέροχο νεανικό δέρμα και όμορφα μεγάλα μάτια, που δικαιολογούν τον ασίγαστο θαυμασμό που προκαλούσε η Ελένη.

Η περιγραφή του Τεύκρου είναι εκτενέστερη από εκείνη του Ομήρου, ο οποίος προκειμένου να μην υπονομεύσει την ομορφιά της Ελένης με την περιγραφή του, είχε μιλήσει μόνο για τα ξανθά μαλλιά της και άφηνε τους ακροατές του να τη φαντάζονται σ’ όλη της τη θελκτικότητα, παρουσιάζοντας μόνο τις έντονες αντιδράσεις όσων την αντίκριζαν.

Εντούτοις, ακόμη και η αναλυτικότερη περιγραφή που δίνει ο Σεφέρης, μέσω του Τεύκρου, βασίζεται κυρίως σε υπαινιγμούς για τον ερωτισμό και το κάλλος της Ελένης, χωρίς επί της ουσίας να περιορίζει τη φαντασία του αναγνώστη.

Και στην Τροία;

Τίποτε στην Τροία – ένα είδωλο.

Έτσι το θέλαν οι θεοί.

Κι ο Πάρης, μ’ έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να ήταν

πλάσμα ατόφιο∙

κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.

Μια πλάνη που κινούσε τα νήματα της ζωής των Ελλήνων για δέκα ολόκληρα χρόνια, δημιουργημένη από τους ίδιους τους θεούς.

Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα.

Τόσα κορμιά ριγμένα

στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης∙

τόσες ψυχές

δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι.

Κι οι ποταμοί φούσκωναν μες στη λάσπη το αίμα

για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη

μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου

για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.

Κι ο αδερφός μου;

Αηδόνι αηδόνι, αηδόνι,

τ’ είναι θεός; τι μη θεός; και τι τ’ ανάμεσό τους;

Η πλάνη αυτή των θεών θα προκαλέσει ανείπωτες συμφορές και πόνους στην Ελλάδα, οπού για μια δεκαετία θα θυσιάσει χιλιάδες παιδιά της. Νεκρά σώματα στις θάλασσα, στη γη, χιλιάδες ψυχές που ρίχτηκαν σαν το σιτάρι στις μυλόπετρες. Η παρομοίωση αυτή τονίζει το μεγάλο βασανισμό που υπέστησαν οι Έλληνες, που σκοτώθηκαν μακριά απ’ την πατρίδα τους, έχοντας περάσει πολλαπλές κακουχίες.

Τόσοι ήταν οι νεκροί, ώστε το νερό στις όχθες των ποταμών φούσκωνε το αίμα που έρρεε στη λάσπη. Μια αποτρόπαιη εικόνα, που υπογραμμίζει με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο τη φρίκη και τη ματαιότητα όλων αυτών θανάτων.

Κι όλα αυτά για το τίποτα, για τον κυματισμό ενός λινού υφάσματος, για ένα σύννεφο, για το τίναγμα των φτερών μιας πεταλούδας, για το πούπουλο ενός κύκνου, για ένα άδειο πουκάμισο, για μιαν Ελένη, που δε βρισκόταν εκεί.

Οι αναφορές του Τεύκρου για τη ματαιότητα του πολέμου, δίνονται με ασύνδετο σχήμα, για να τονιστεί η ακατάπαυστη ροή του λόγου και η ένταση που προκαλείται στον ήρωα όταν συνειδητοποιεί ότι όλες αυτές οι θυσίες έγιναν χωρίς κανέναν ουσιαστικό λόγο. Γιατί πέθαναν τόσοι άνθρωποι; Γιατί θυσίασαν τη ζωή τους; Για να διεκδικήσουν ένα αδειανό πουκάμισο;

Κι ο αδερφός μου, αναρωτιέται ο Τεύκρος, κι αυτός ακόμη πέθανε χωρίς λόγο; Η αναφορά στον Αίαντα έρχεται για να υπενθυμίσει το κόστος του πολέμου για τον ήρωα, γιατί παρ’ όλο που ο ίδιος ο Τεύκρος επέζησε, έχασε ωστόσο τον αδερφό του και μαζί το δικαίωμα να δει ξανά την πατρίδα του.

Ο ήρωας στρέφεται εκ νέου στο αηδόνι και με μια τριπλή προσφώνηση, του θέτει το καίριο, μα ρητορικό ερώτημα, που βασανίζει πια την ψυχή του. Τι είναι θεός, τι δεν είναι και τι βρίσκεται ανάμεσα στα δύο. Με την έννοια: υπάρχει θεός ή μήπως δεν υπάρχει, κι αν όχι τότε τι μπορεί να τεθεί στη θέση του.

Η απορία αυτή του Τεύκρου αναδεικνύει τον κλονισμό που έχει συμβεί στην ψυχή του ήρωα σχετικά με την ύπαρξη των θεών και την πραγματική τους φύση. Αν οι θεοί προκάλεσαν τόσες συμφορές στους Έλληνες, για ποιο λόγο να συνεχίσει κανείς να τους εμπιστεύεται ή και να τους πιστεύει.

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουν να κοιμηθείς στις Πλάτρες.»

Με την επανάληψη αυτή του στίχου επιστρέφουμε στο παρόν του Τεύκρου, στην Κύπρο και συνάμα στο παρόν του ποιητή. Το τελευταίο μέρος του ποιήματος που περιέχει το επιμύθιο του ποιήματος μας φέρνει στην ταύτιση των σκέψεων του Τεύκρου και του ποιητή, όπου με βάση την ίδια απάτη των θεών, προβληματίζονται για τις αλήθειες της ζωής.

Ο Τεύκρος έζησε τον δεκαετή Τρωικό Πόλεμο, για χάρη μιας γυναίκας που δεν ήταν πραγματική, για ένα είδωλο. Ενώ, ο Σεφέρης γνώρισε τις πολλαπλές συμφορές των Ελλήνων κατά το 2^ο Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο. Η σύγχρονη περιπέτεια τον Ελλήνων ξεκίνησε την 28^η Οκτωβρίου του 1940 με την έναρξη του πολέμου με την Ιταλία και ολοκληρώθηκε ως ένα βαθμό τον Αύγουστο του 1949 με τη λήξη των εχθροπραξιών του εμφυλίου. Αν και θα πρέπει να τονιστεί πως τα μίση που προκάλεσε ο εμφύλιος συνέχισαν να επηρεάζουν τις ζωές των Ελλήνων για πολλά χρόνια ακόμα.

Κι όπως ο Τεύκρος αναρωτιέται για ποιο λόγο τελικά πολέμησε στην Τροία, έτσι κι ο Σεφέρης αναρωτιέται ποιος ήταν τελικά ο λόγος που οι Έλληνες σκοτώθηκαν κατά χιλιάδες στα πεδία της μάχης, ή έπεσαν νεκροί από την πείνα στα χρόνια της Κατοχής ή ακόμη χειρότερα σφαγιάστηκαν από αδελφικά χέρια στον εμφύλιο. Ποιος ο λόγος που σφράγισε τις ζωές των Ελλήνων; Η εξυπηρέτηση φυσικά των συμφερόντων άλλων χωρών, οι οποίες μπορεί τελικά να πήραν από τους Έλληνες ό,τι ήθελαν αλλά ουδέποτε τους απόδωσαν αυτό που τους ανήκει.

Παρ’ όλο που η Ελλάδα δέχτηκε την παρέμβαση της Αγγλίας και των Η.Π.Α. για την αναχαίτιση του κομμουνιστικού «κινδύνου», εντούτοις οι χώρες αυτές κώφευσαν στο δίκαιο αίτημα για την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Οι Έλληνες έγιναν τα μακάβρια πιόνια της κοντόφθαλμης παγκόσμιας πολιτικής, αλλά δεν έλαβαν την υποστήριξη των μεγάλων χωρών, όταν τη χρειάστηκαν περισσότερο.

Είναι σαφής άλλωστε η αίσθηση του ποιητή, όταν έγραφε αυτό το ποίημα το 1953, -τότε δηλαδή που ξεκινούσε ο αγώνας του κυπριακού λαού για την απελευθέρωσή τους από την αγγλική κυριαρχία- ότι η Αγγλία δεν επρόκειτο να συναινέσει και δεν επρόκειτο να δικαιώσει τις επιθυμίες και προσδοκίες των Ελλήνων.

Δακρυσμένο πουλί,

στην Κύπρο τη θαλασσοφίλητη

που έταξαν για να μου θυμίζει την πατρίδα,

άραξα μοναχός μ’ αυτό το παραμύθι,

αν είναι αλήθεια πως αυτό είναι παραμύθι,

αν είναι αλήθεια πως οι άνθρωποι δε θα ξαναπιάσουν

τον παλιό δόλο των θεών∙

Στην τελευταία αναφορά που γίνεται στο αηδόνι, αυτό παρουσιάζεται δακρυσμένο, συμμεριζόμενο τα συναισθήματα του Τεύκρου, που με πόνο αντιλήφθηκε το μάταιο της ελληνικής θυσίας.

Η όμορφη Κύπρος, που δέχεται τα φιλήματα της θάλασσας, ορίστηκε από τον Απόλλωνα να θυμίζει στον Τεύκρο την πατρίδα του τη Σαλαμίνα μέσα από την ομωνυμία της με τη νέα πόλη που θα ιδρύσει εκεί ο ήρωας.

Στην Κύπρο, λοιπόν, αράζει ο ήρωας μαζί με το παραμύθι της ωραίας Ελένης, με τη γνώση πλέον της αλήθειας για την εξαπάτηση που υπέστησαν οι Έλληνες, αν είναι βέβαια κι αυτό αλήθεια, μιας και ο ήρωας έχει πλέον αρχίσει να αμφιβάλλει για όλα. Κι αν είναι αλήθεια ότι οι άνθρωποι δε θα εξαπατηθούν εκ νέου με το δόλο των θεών, μπαίνοντας ξανά σε κάποιο μάταιο αγώνα.

Η εξαθλίωση, οι θάνατοι και οι καταστροφές που έφερε μαζί του ο πόλεμος, κλόνισε και την παραμικρή σκέψη των ανθρώπων πως έχουν να κερδίσουν κάτι από αυτόν. Με το σαρωτικό του πέρασμα διέλυσε τα πάντα, και το κυριότερο την εμπιστοσύνη των ανθρώπων στους «θεούς», σ’ εκείνους τους ισχυρούς ανθρώπους που έλαβαν για λογαριασμό τους την απόφαση να τους σύρουν σ’ αυτόν τον φρικτό παραλογισμό.

αν είναι αλήθεια

πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια,

ή κάποιος άλλος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη

ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος, που ωστόσο

είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια,

δεν το ‘χει μες στη μοίρα του ν’ ακούσει

μαντατοφόρους που έρχουνται να πούνε

πως τόσος πόνος τόση ζωή

πήγαν στην άβυσσο

για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.

Το επιμύθιο του ποιήματος ανήκει στον Σεφέρη, ο οποίος παρατηρώντας την πορεία του λαού του, όπως και την πορεία των προγόνων του, αμφιβάλλει για το αν οι άνθρωποι μαθαίνουν ποτέ από τα λάθη τους. Όπως εξαπατήθηκαν οι Έλληνες στα χρόνια του Τεύκρου, κι όπως εξαπατήθηκαν οι Έλληνες στα χρόνια του ποιητή, είναι δυστυχώς πολύ πιθανό να εξαπατηθούν εκ νέου οι άνθρωποι του μέλλοντος και να βιώσουν, χωρίς πραγματικό λόγο, τη λαίλαπα του πολέμου.

Αν είναι αλήθεια, αναρωτιέται ο ποιητής, ότι δε θα βρεθεί κάποιος άλλος Τεύκρος στο μέλλον ή κάποιος άλλος άνθρωπος, οποιοσδήποτε απλός άνθρωπος, που έχοντας δει ένα ποτάμι να γεμίζει με νεκρούς κι έχοντας βιώσει τον πόνο ενός πολύχρονου πολέμου, δε μάθει τελικά πως όλα όσα έζησε, όλα τα χρόνια που θυσίασε, όλοι οι νεκροί που θρήνησε, όλα έπεσαν στο κενό, όλα έγιναν χωρίς κανέναν απολύτως λόγο.

Αν είναι αλήθεια πως δε θα βρεθεί κάποιος άλλος άνθρωπος να πολεμήσει για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.

Γιώργος Σεφέρης «Πάνω σ’ έναν ξένο στίχο»

Στις αφηγηματικές τεχνικές του ποιήματος

μπορούν να αναφερθούν τα ακόλουθα:
- Αφήγηση (δραματικός μονόλογος) από πρωτοπρόσωπο δραματοποιημένο αφηγητή (ας προσεχθεί πως πρόκειται επί της ουσίας για δύο αφηγηματικές φωνές, αυτή του ποιητικού υποκειμένου και αυτή του Τεύκρου).
- Εσωτερική εστίαση.
- Αναδρομές: από το παρόν του αφηγητή στην Κύπρο πηγαίνουμε στο παρελθόν, και ειδικότερα στην Αίγυπτο, όπου ο Τεύκρος εντόπισε την πραγματική Ελένη, κι από εκεί πηγαίνουμε ακόμη πιο πίσω στην εμπειρία του Τρωικού πολέμου.
- Ως δραματικός μονόλογος εκλαμβάνονται και τα λόγια της Ελένης, τα οποία κλείνονται σε εισαγωγικά.
- Αξιοποιούνται, επίσης, αρκετά συχνά οι ρητορικές ερωτήσεις.
- Έχουμε, συνάμα, στοιχεία περιγραφής (αφηγηματικός τρόπος – περιγραφή Ελένης).

http://www.kee.gr/attachments/file/361.pdf

1. ΚΕΙΜΕΝΟ Γ. Σεφέρη: ìΕλένηî (Κ.Ν.Λ. Α΄ Λυκείου, σσ. 217 - 221) 2.

ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1.

Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης

1. Ποια µυθικά στοιχεία γνωρίζετε σχετικά µε το πρόσωπο του Τεύκρου;

2. Ποια είναι η άλλη εκδοχή (η αντι-οµηρική) για το πρόσωπο της Ελένης και από πού την αντλεί ο ποιητής;

3. Ταυτίζεται ο ποιητής µε κάποιο από τα µυθικά πρόσωπα; Αν ναι, µε ποιο; Σε ποιους στίχους διακρίνεται ευκρινέστερα ο ίδιος ο ποιητής;

α) Οι µύθοι έχουν συνήθως ένα επιµύθιο, δηλαδή ένα συµπέρασµα. Ποιο είναι το επιµύθιο στο συγκεκριµένο ποίηµα;

β) Πώς µπορεί να συσχετιστεί το επιµύθιο του ποιήµατος µε την ιστορική πραγµατικότητα της Κύπρου;

5. Να κατατάξετε τα ìδρώµεναî του ποιήµατος στους τρεις χρονικούς άξονες: παρόν - παρελθόν - µέλλον.

Ποιος είναι ο στίχος-κλειδί που βοηθάει τον ποιητή να περάσει από το ένα χρονικό επίπεδο στο άλλο;

6. ìΤυφλή φωνή, που ψηλαφείς µέσα στη νυχτωµένη µνήµη βήµατα και χειρονοµίες...î (στ. 6-7): ποιο είναι το νόηµα του στίχου;

7. Τι νοµίζετε ότι εννοεί ο ποιητής µε ìτο πικρό τρικύµισµα της ξαγριεµένης σκλάβαςî (στ. 8);

8. Τι οδήγησε τον Τεύκρο στην αµφισβήτηση που υπάρχει στο στίχο 52 (ìτí είναι θεός; τι µη θεός; και τι τí ανάµεσό τους;");

9. Οι στίχοι 54 - 68 αποτελούν υποθετικές προτάσεις. Τι δηλώνουν κατά τη γνώµη σας: αµφισβήτηση, ευχή ή ελπίδα; Να δικαιολογήσετε τη γνώµη σας. 10. Η λέξη ìαλήθειαî συναντάται έξι φορές στο ποίηµα. Τι θέλει άραγε να δείξει µε αυτήν την επανάληψη ο ποιητής;

11. Με ποιες εικόνες δείχνει ο ποιητής τις συνέπειες του Τρωικού πολέµου (και γενικότερα κάθε πολέµου);

12. Κύρια χαρακτηριστικά του συµβολισµού είναι η µουσικότητα και η υποβλητικότητα: µπορείτε να επισηµάνετε τα στοιχεία αυτά σε συγκεκριµένους στίχους; 80

13. Σας ικανοποιεί ο τίτλος του ποιήµατος; Αν σας ζητούσαν να δώσετε έναν τίτλο, ποιον άλλο τίτλο θα προτείνατε;

14. Γιατί το φεγγάρι παροµοιάζεται µε την Αφροδίτη στο στίχο 17;

15. Τι εννοεί ο ποιητής µε τις ìτρέλεςî και το ìδόλοî των θεών (στ.12, 59);

16. Γιατί το αηδόνι µπορεί να θεωρηθεί ποιητικό εύρηµα;

2.2. Παραδείγµατα ερωτήσεων σύντοµης απάντησης

1. Ποιο αίσθηµα δηµιουργεί στον ποιητή και στους αναγνώστες η νυχτερινή φωνή του αηδονιού;

2. Σε ποιους στίχους µπορούµε να βρούµε ìβιογραφικάî στοιχεία του ίδιου του ποιητή;

3. Να ερµηνεύσετε σύντοµα δύο από τα βασικότερα σύµβολα του ποιήµατος. 4. Συχνά, αυτό που προβάλλεται είναι µόνο το πρόσχηµα και όχι η αιτία για κάτι που γίνεται. Μπορείτε να βρείτε στίχους που φανερώνουν ότι συµβαίνει αυτό;

5. Γιατί, κατά τη γνώµη σας, δεν υπάρχουν απαντήσεις στα ερωτήµατα του ποιήµατος; (∆ώστε µια σύντοµη απάντηση).

6. Να περιγράψετε σύντοµα τα αισθήµατα του Τεύκρου που κρύβονται πίσω από το ερώτηµα του στίχου 51 (ìΚι ο αδερφός µου;î).

7. Τι συµβολίζει στο ποίηµα η Τροία; (∆ώστε µια σύντοµη απάντηση).

8. Να περιγράψετε σύντοµα τη ìζωντανήî Ελένη και το είδωλό της.

9. Να επισηµάνετε τρεις στίχους που σας αρέσουν ιδιαίτερα και να εξηγήσετε γιατί. \

10. Στο στ. 41 γιατί το ρήµα ìσφαζόµαστανî χρησιµοποιείται σí αυτό το χρόνο;

2.3. Συνδυασµός ερωτήσεων σύντοµης απάντησης και ελεύθερης ανάπτυξης

1. Να διακρίνετε τις ενότητες του ποιήµατος µε βάση:

α) το χώρο

β) το χρόνο

γ) τα πρόσωπα και

να σχολιάσετε το µοτίβο που λειτουργεί ως ìαρµόςî στο ποίηµα.

2. Ποια επίθετα αποδίδει ο ποιητής στο αηδόνι; Ποια είναι η σηµασία τους; 81

3. Γνωρίζοντας τη µεταγενέστερη ιστορία της Κύπρου µπορούµε να χαρακτηρίσουµε τον ποιητή ìπροφητικόî; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

4. Να προσδιορίσετε µερικές φράσεις του ποιήµατος που δείχνουν ότι ο ποιητής έχει ìεικονοπλαστική ικανότηταî, δηλαδή ικανότητα να δηµιουργεί εικόνες.

5. Ποιο αίσθηµα δηµιουργούν οι στίχοι 48-49 (ìγια ένα λινό κυµάτισµα για µια νεφέλη / µιας πεταλούδας τίναγµα το πούπουλο ενός κύκνουî); Τι κοινό έχουν µε το ìπουκάµισο αδειανόî (στ. 50);

2.4. Παραδείγµατα ερωτήσεων αντικειµενικού τύπου 2.4.1.

Ερωτήσεις σύζευξης

Να γράψετε δίπλα από τον κάθε αριθµό της πρώτης στήλης το γράµµα του στοιχείου της δεύτερης στήλης που αντιστοιχεί σε αυτό: (περισσεύουν δύο)

Α Β 1. ìστα χείλια της ερήµου...î

α) φράση µε σύνθετο επίθετο 2. ì... και τα µάτια µε τα µεγάλα βλέφαραî

β) µεταφορά 3. ìστην Κύπρο τη θαλασσοφίλητηî

γ) επανάληψη 4. ìΑηδόνι αηδόνι αηδόνιî

δ) εικόνα 5. ì... για µιαν Ελένηî

ε) προσωποποίηση

στ) υπερβολή

ζ) ποιητικό σύµβολο

2.5.

Συνδυασµός ερωτήσεων αντικειµενικού τύπου και ελεύθερης ανάπτυξης

Α. Βάλτε σε κύκλο το γράµµα της απάντησης που θεωρείτε σωστή:

Στους στ. 59 - 68 ο Σεφέρης προβληµατίζεται για:

α) τη χρησιµότητα των αγγελιοφόρων

β) το ανώφελο των θυσιών

γ) το παράλογο των µύθων

δ) την ασηµαντότητα της ζωής

Β. Να τεκµηριώσετε την επιλογή σας.

82 3. ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ

1. Τι απασχολεί τον ποιητή µια νύχτα αγρύπνιας;

Ποιοι αρχαίοι µύθοι τον βοηθούν να εκφράσει τον προβληµατισµό του; Καταλήγει σε κάποιο συµπέρασµα;

2. Πώς παρουσιάζει ο Σεφέρης στο ποίηµα το ρόλο των θεών και της µοίρας στα ανθρώπινα πράγµατα;

3. Αν θεωρήσουµε ότι το ποίηµα ανήκει κυρίως στο συµβολισµό, ποια στοιχεία του ποιήµατος µπορούν να ενισχύσουν αυτή την άποψη;

4. ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ ΣΥΝΘΕΤΙΚΩΝ - ∆ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

1. Ο Γ. Σεφέρης παρουσιάζει αρχαίους µύθους προσαρµοσµένους στη σύγχρονη πραγµατικότητα. Πώς τους αξιοποιεί στα ποιήµατα: ´Ελένηª, ´Επί ασπαλάθωνª και ´Πάνω σí ένα ξένο στίχοª;

2. Πώς παρουσιάζει ο Όµηρος (Ιλιάδα) και πώς ο Σεφέρης την Ελένη; Πώς φαντάζεστε την καθεµιά (έκφραση προσώπου, κινήσεις, ρούχα);

3. Να ζωγραφίσετε (όσοι µπορείτε) την Ελένη µε βάση τους στίχους 28-37.

4. Να αναζητήσετε ποιήµατα από την Νεοελληνική και Ευρωπαϊκή λογοτεχνία1 µε τον ίδιο τίτλο ìΕλένηî και να παρουσιάσετε τη λειτουργία του ίδιου συµβόλου [της Ελένης] σε κάθε ποίηµα.

Βλ. Νεότερη Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία Β΄ Λυκείου (µάθηµα επιλογής)

και BackËs J. L., Ο µύθος της Ελένης, µτφρ. Μ. Γιόση, εκδ. Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, σσ. 376-453. 83

5. ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Κριτήριο για ολιγόλεπτη γραπτή δοκιµασία (20 λεπτά)

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ....................................................................................... ΤΑΞΗ: .......................... ΤΜΗΜΑ: ........................

ΜΑΘΗΜΑ: Κείµενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Γ. Σεφέρη: Ελένη

ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: .........................

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Ποια εκδοχή του µύθου της Ελένης χρησιµοποιεί στο ποίηµα αυτό ο Σεφέρης; Γιατί προτιµά αυτή την εκδοχή; ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 6

2. Ποια είναι τα ìπρόσωπαî του ποιήµατος; Υπάρχουν κοινά στοιχεία ανάµεσα στον ποιητή και σε κάποιο από αυτά τα πρόσωπα; Αν ναι, να επισηµάνετε τα σηµαντικότερα. ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 6

3. Τι µπορεί κατά τη γνώµη σας να συµβολίζει η Ελένη; Γιατί ο ποιητής την αποκαλεί ìπουκάµισο αδειανόî; ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 4

4. Να προσδιορίσετε µερικές φράσεις του ποιήµατος που δείχνουν ότι ο ποιητής έχει ìεικονοπλαστική ικανότηταî, δηλαδή ικανότητα να δηµιουργεί εικόνες. ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 4

84 Κριτήριο για ωριαία γραπτή δοκιµασία (45 λεπτά)

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ....................................................................................... ΤΑΞΗ: ..........................

ΤΜΗΜΑ: ........................

ΜΑΘΗΜΑ: Κείµενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ. Σεφέρη: Ελένη ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: .........................

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Να παρουσιάσετε σύντοµα τους µύθους που αξιοποιεί ο Σεφέρης στο ποίηµα αυτό. Πώς κατορθώνει να τους συνδέσει µε το παρόν; ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 5

2. Γιατί υποστηρίζεται ότι ο Τεύκρος είναι µία personna (= προσωπείο) του Σεφέρη; ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 5

3. Στους στ. 48 - 50 δίνεται το ιδανικό για το οποίο θυσιάστηκαν οι Τρώες. Να τους αναλύσετε προεκτείνοντας το νόηµά τους στη σύγχρονη εποχή. ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 5

4. Η δραµατικότητα θεωρείται βασικό χαρακτηριστικό του ποιήµατος: Συµφωνείτε; Αν ναι, πώς, κατά τη γνώµη σας, πετυχαίνει ο Σεφέρης να δραµατοποιήσει τον ποιητικό του λόγο; ........................................................................................................................... ........................................................................................................................... Μονάδες 5

https://filologostpe.files.wordpress.com/2012/10/eleni.pdf

Εκπαιδευτικό σενάριο

Ταυτότητα Τίτλος: Ελένη του Σεφέρη

∆ηµιουργός: Μπούρα Ευφροσύνη

Το σενάριο δοκιµάστηκε στην τάξη.

Εµπλεκόµενες γνωστικές περιοχές: αφορά το µάθηµα της νεοελληνικής λογοτεχνίας β΄ λυκείου την ενότητα Ελένη του Σεφέρη και είναι διαθεµατικό στην ιστορία, τη γλώσσα και τα αρχαία ελληνικά.

∆ιάρκεια: απαιτούνται 6 διδακτικές ώρες.

Πρότερες γνώσεις των µαθητών:

η ποίηση του Σεφέρη, η τραγωδία Ελένη του Ευριπίδη

και η Οµήρου Ιλιάδα,

σηµαντικές ιστορικές γνώσεις για την ευρωπαϊκή ιστορία στον 20ο αιώνα, καθώς και

η χρήση Η/Υ, δηλαδή ο βαθµός εξοικείωσης µε προγράµµατα Microsoft office και µε φυλλοµετρητή.

Απαιτούµενη υλικοτεχνική υποδοµή:

το ανάλογο σχολικό εγχειρίδιο,

ο φυλλοµετρητής Microsoft Internet Explorer ή Mozilla Firefox,

ο επεξεργαστής κειµένου Word, το πρόγραµµα παρουσίασης Power Point, ο εκτυπωτής,

η ηλεκτρονική µορφή των 4 φύλλων εργασίας, καθώς και ένας βιντεοπροβολέας.

Σύντοµη περιγραφή (περίληψη)

Να συγκεντρωθούν σηµαντικά εργοβιογραφικά στοιχεία του Σεφέρη,

να αναφερθούν και να σχολιαστούν βασικά χαρακτηριστικά στη γλώσσα του Σεφέρη,

να αναπτυχθεί ο διακειµενικός διάλογος µε την ευριπίδεια και οµηρική εκδοχή για την Ελένη και

γενικότερα να ανιχνευθεί ο συµβολισµός της Ελένης σε παράλληλα κείµενα και

να τονιστεί το ανώφελο των πολεµικών αγώνων.

Στόχοι

Γνωστικοί

Η πρόταση στοχεύει καταρχάς στη βαθύτερη γνώση της ζωής, του ιστορικού πλαισίου και του ποιητικού έργου του Σεφέρη,

καθώς και στη συνειδητοποίηση των δυσάρεστων συνεπειών ενός πολέµου, στην καταγγελία του πολέµου ως επιζήµιου και ανώφελου..

Άλλος στόχος είναι να γίνει συγκριτική θεώρηση τηε Ελένης µε την ευριπίδεια και την οµηρική εκδοχή της.

Ένας ακόµη στόχος είναι η σύνθεση γραπτού κειµένου,

το οποίο να εντάσσεται σε συγκεκριµένο επικοινωνιακό πλαίσιο.

Απώτερος στόχος είναι το υπό εξέταση κείµενο να αποτελέσει αφόρµηση για τη λογοτεχνική έκφραση του µαθητή.

Παιδαγωγικοί – µαθησιακοί

Οι µαθητές να αποκτήσουν κίνητρα για συνεργασία, επικοινωνία και ανταλλαγή απόψεων.

Να οργανωθούν σε οµάδες και να αναλάβουν ρόλους,

να εξοικειωθούν µε τη διερευνητική προσέγγιση της µάθησης

και στη συνέχεια, λειτουργώντας µε αυτενέργεια, να οικοδοµήσουν µόνοι τους τη γνώση.

Με τη χρήση επεξεργαστή κειµένου,

να εξασκηθούν στη συνεργατική µάθηση και συνεργατική παραγωγή λόγου.

Να ασκηθούν στην πολύπλευρη προσέγγιση του γνωστικού αντικειµένου, καθώς και

στην αισθητική απόλαυση του ποιήµατος.

Να καλλιεργήσουν δεξιότητες που απαιτούνται στην επιστηµονική έρευνα, όπως παρατήρηση, επιλογή, συγκέντρωση, σύγκριση και αξιολόγηση του υλικού.

2 Τεχνολογικοί

Να προσεγγίζουν τις ΤΠΕ ως εργαλεία και πηγές µάθησης, καθώς και αισθητικής απόλαυσης ενός κειµένου.

Να εξοικειωθούν µε τη χρήση του διαδικτύου ως περιβάλλοντος µάθησης και αισθητικής καλλιέργειας..

Να καλλιεργήσουν τον κριτικό γραµµατισµό µέσα από την συγκέντρωση, επιλογή και σύγκριση του ζητούµενου υλικού.

Με τη χρήση επεξεργαστή κειµένου να εξασκηθούν στη συνεργατική µάθηση και συνεργατική παραγωγή λόγου.

Λεπτοµερής παρουσίαση της πρότασης

α) Προϋποθέσεις

Απαραίτητα προϋπόθεση για την προσέγγισή του περιεχοµένου απαιτεί

η αναζήτηση των αιτιών που οδηγούν στον πόλεµο, τα οποία αποδεικνύονται µάταια κατά τον ποιητή.

Ο ίδιος έχει βιώσει τις δυσάρεστες συνέπειες του πρώτου και δευτέρου παγκοσµίου πολέµου και αποτελεί θύµα της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Επιπλέον, η επαγγελµατική του ιδιότητα ως διπλωµάτη του δίνει τη δυνατότητα να παραστεί ως µάρτυρας σε πεδία εµπόλεµων καταστάσεων.

Ο διάλογος µε την αρχαία ελληνική ιστορία ποίηση και µυθολογία οδηγεί στην περαιτέρω ανάπτυξη του θέµατος.

Όσο αφορά τη µορφή, οι εκφραστικοί τρόποι του ποιητή οδηγούν στην επιτυχή αισθητοποίηση του ζητήµατος.

Η µελέτη στη γλώσσα του ποιήµατος οδηγεί στην επιβεβαίωση αυτής της άποψης.

Επιπλέον, οι µαθητές µπορούν να πλοηγούνται στο διαδίκτυο,

ώστε να καταστεί δυνατή η οπτικοποίηση των ήδη υπαρχουσών γνώσεών τους.

Μπορούν, ακόµη, να αναζητούν µε την καθοδήγηση της διδάσκουσας παράλληλο υλικό που να επαληθεύει ή να αναιρεί, καθώς και να εµπλουτίζει τις ήδη αποκτηµένες γνώσεις τους για τα συγκεκριµένα ιστορικά, λογοτεχνικά και γλωσσικά ζητήµατα που θίγονται σε αυτό το σενάριο.

β) Η εφαρµογή της πρότασης

Το σενάριο δοκιµάστηκε στην τάξη, όπως ήδη προαναφέρθηκε.

Ειδικότερα, χρησιµοποιήθηκαν 4 φύλλα εργασίας,

εκ των οποίων το κάθε φύλλο είχε 3 δραστηριότητες, µία για κάθε οµάδα.

1. Την πρώτη ώρα διδασκαλίας στην τάξη δόθηκαν εξηγήσεις για τη διαδικασία, τους ρόλους και την αξία συµµετοχής των µαθητών.

Σχηµατίστηκαν 3 οµάδες των 6 µαθητών η καθεµιά.

Σε κάθε οµάδα υπήρχαν 2 αναγνώστες, ο συντονιστής ο γραµµατέας που κρατούσε σηµειώσεις, αυτός που υπαγόρευε τις σηµειώσεις και ο χειριστής Η/Υ που πληκτρολογούσε αρχείa word.

Οι ρόλοι µπορούσαν να εναλλάσσονται..

Μετά την οργάνωση των οµάδων δόθηκε στους µαθητές το 1ο φύλλο εργασίας.

Κατόπιν προβλήθηκε στην τάξη σε βιντεοπροβολέα η περιοχή των Πλατρών και ακούστηκε η ανάγνωση της Ελένης από τον ίδιο τον ποιητή.

2. Κατά τη δεύτερη ώρα διδασκαλίας,

δόθηκε στους µαθητές το 2ο φύλλο εργασίας.

Με τη συνεργασία του καθηγητή πληροφορικής, στο εργαστήριο της πληροφορικής οι µαθητές σε 3 οµάδες των 6 ατόµων συγκέντρωσαν υλικό που αφορά τη ζωή και το έργο του Σεφέρη, ενταγµένα σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο.

3. Την τρίτη ώρα διδασκαλίας

οι µαθητές σταθερά σε 3 οµάδες των 6 ατόµων στο εργαστήριο πληροφορικής µε βάση το 3ο φύλλο εργασίας συγκέντρωσαν υλικό για τη γλώσσα του Σεφέρη. 3

4. Την τέταρτη ώρα διδασκαλίας

οι ίδιες οµάδες µαθητών στο εργαστήριο της πληροφορικής αναζήτησαν υλικό σχετικό µε την Ελένη στην αρχαιότητα, υλοποιώντας το 4ο φύλλο εργασίας.

5. Την 5η ώρα διδασκαλίας

παρουσιάστηκαν στην τάξη τα ευρήµατα των µαθητών σε αρχεία παρουσίασης µέσω βιντεοπροβολέα και ακολούθησε κριτική και διάλογος.

6. Την 6η ώρα διδασκαλίας

ζητήθηκε η σύνταξη κειµένου word και από τις 3 οµάδες µαθητών, ένα από κάθε οµάδα, στο εργαστήριο της πληροφορικής, το οποίο αφορούσε τις εντυπώσεις των µαθητών σχετικά µε το ποίηµα Ελένη του Σεφέρη ως τρόπου άρνησης του πολέµου ως επώδυνης και επιζήµιας κατάστασης, καθώς και ως έµµεσου τρόπου υπεράσπισης της ζωής.

Τα κείµενα παραδόθηκαν στη διδάσκουσα, µε σκοπό να σχολιαστούν, να συζητηθούν και να δηµοσιευθούν στη σχολική εφηµερίδα.

Κριτική – αξιολόγηση

Οι µαθητές δυσκολεύτηκαν στη µελέτη του ληµµατολογίου, αν και τους φάνηκε αρκετά ενδιαφέρουσα δραστηριότητα.

Αυτό συνέβη, διότι δεν είναι εξοικειωµένοι µε τη µελέτη του νοήµατος στις λέξεις, αλλά τελικά απέκτησαν νέες γνώσεις, όσον αφορά την ποιητική χρήση των λέξεων.

Στο τέλος, επίσης, έµειναν ιδιαίτερα ικανοποιηµένα από το αποτέλεσµα του σεναρίου, διότι είχαν συντελέσει οι ίδιοι σε αυτό.

Απέκτησαν πιο έντονη συνείδηση της ένταξης σε οµάδα και των θετικών συνεπειών που προκύπτουν από τη συνεργατικότητα.

Η αναζήτηση στοιχείων σε διάφορες ιστοσελίδες αποτέλεσε έναυσµα για περαιτέρω προσωπική τους έρευνα σε άλλα γνωστικά αντικείµενα.

Βιβλιογραφία

http://www.youtube.com/watch?v=AVafJdgqkU4 http://www.sarantakos.com/kibwtos/seferhs_elenh.html

http://www.ert-archives.gr/V3/public/popinfo.aspx?tid=0000007880&tsz=0&act=mInfo http://users.sch.gr/tgiakoum/eleni/b1-eleni-teukros.html

.http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=150690 http://www.greeklanguage.gr/greekLang/literature/tools/concordance/seferis/index.html

http://www.epea.gr/content.php?id=166 http://www.hellenica.de/Griechenland/Mythos/GR/OraiaEleni.html http://www.youtube.com/watch?v=t895XJOXEK8 4

1 ο φύλλο εργασίας

∆ραστηριότητες 1.

Προβολή αρχείου, σχετικού µε την ανάγνωση της Ελένης από τον ίδιο τον ποιητή και καταγραφή των εντυπώσεων από τους µαθητές, σε κείµενο word.

2. Αναζήτηση του κειµένου, αποθήκευση και εκτύπωσή του για όσους δεν έχουν µαζί ή ή δε σηµειώνουν στο σχολικό εγχειρίδιο.

3. Παραγωγή ενός κειµένου word ανά οµάδα που αφορά την αίσθηση που άφησε στους µαθητές η πρώτη ανάγνωση του κειµένου. 5

2 ο φύλλο εργασίας

Αναζήτηση του ιστορικού πλαισίου στη ζωή του Γ. Σεφέρη, µέσω του φυλλοµετρητή στην ανάλογη ιστοσελίδα της ΕΡΤ, στα εξής κεφ.:

10 Μικρασιατική Καταστροφή, 18 Κορυτσά, 19 Χίτλερ, Μουσολίνι, 20 Γερµανοί στην, 24 Γερµανοί στην Κρήτη, 25 Αίγυπτος, 30 Μ. Ανατολή, Ελλάδα 38 Κύπρος

∆ραστηριότητες

α) Ποια σηµαντικά ιστορικά γεγονότα επηρέασαν τη ζωή και το έργο του Σεφέρη;

β) O Tεύκρος ως προσωπείο του Σεφέρη στην ιστοσελίδα για τον Τεύκρο Ποιος ήταν; Για ποιο λόγο ο Σεφέρης επιλέγει το προσωπείο του Τεύκρου; Μέσα από ποια χωρία του κειµένου µιλά ο Σεφέρης µέσω του Τεύκρου;

2. Με ποιο τρόπο ο πόλεµος επηρέασε το έργο του Σεφέρη;

Υπογράµµιση συγκεκριµένων χωρίων στο ποίηµα.

Η υπογράµµιση επισηµαίνεται µε έντυπο και ηλεκτρονικό τρόπο.

3. Η ιστορικοπολιτική κατάσταση στην Κύπρο και πώς επηρέασε το Σεφέρη στο άρθρο του Νάσου Βαγενά, στην ιστοσελίδα για την κυπριακή εµπειρία του Σεφέρη.

Οι απαντήσεις καταγράφονται σε αρχεία word. 6

3 ο φύλλο εργασίας

Μελέτη της γλώσσας του Σεφέρη στην ιστοσελίδα συµφραστικό πίνακα λέξεων στο ποιητικό έργο του Σεφέρη

∆ραστηριότητες

1. Mελέτη των λέξεων Ελένη, πουκάµισο, αδειανό: ποιος φαίνεται να είναι ο συµβολισµός της Ελένης στο Σεφέρη;

2. Μελέτη των λέξεων αλήθεια, φεγγάρι, αλλάζει, θεός, ανάµεσο: Ποιο νόηµα προσδίδει ο Σεφέρης στη δικαιοσύνη; Με ποιο ποιητικό τρόπο αποτυπώνει την έννοια της απάτης;

3. Mελέτη των λέξεων πόνος, ζωή: θα µπορούσαµε να υποστηρίξουµε ότι αυτό το ποίηµα αποτελεί έµµεση καταγγελία του πόνου;

Οι απαντήσεις καταγράφονται σε αρχεία word. 7

4ο φύλλο εργασίας

Μελέτη της Ελένης στην αρχαιότητα, στην ιστοσελίδα του Λάµπρου Πόλκα, όπου υπάρχει άρθρο του ∆.Ν. Μαρωνίτη, για τις οµηρικές γυναίκες στο αρχαίο δράµα.

Χαρακτηρισµός της Ελένης από τον Όµηρο και άλλους ποιητές. ∆ραστηριότητες

1. Προσέγγιση της Ελένης ως γυναίκας, από κοινωνιολογική σκοπιά, σε συνδυασµό µε το βίντεο στο http://www.youtube.com/watch?v=t895XJOXEK8

2. Θεώρηση της Ελένης ως δέλεαρ ανώφελου αγώνα, µάταιης προσπάθειας.

3. Η σύγκριση της Ελένης στην αρχαιότητα µε την Ελένη στο ποίηµα του Σεφέρη.

Οι απαντήσεις καταγράφονται σε αρχεία word.

https://arsakeiogt.files.wordpress.com/2016/01/helen-text.pdf

Μεταπλάσεις μυθικών ηρώων στην «Ελένη» τού Γιώργου Σεφέρη: Ένα διδακτικό παράδειγμα. Άννα Σγουρού, φιλόλογος Αρσάκειο Λύκειο Θεσσαλονίκης Θα μου επιτρέψετε να διαρθρώσω κάπως ανορθόδοξα την παρουσίασή μου: στο πρώτο μέρος δίνεται μια ερμηνευτική προσέγγιση του ποιήματος στοχευμένη στη διδασκαλία του, αλλά αυτόνομη και σχετικά ανεξάρτητη από τα επιμέρους φύλλα εργασίας και διδακτικά ερωτήματα· στο δεύτερο και συντομότερο μέρος, ενδεικτικά επιχειρείται μια διδακτική εφαρμογή της. Η επιλογή αυτή υπαγορεύεται από μια πραγματική κατάσταση: κάθε φορά, διδάσκοντας την Ελένη του Σεφέρη, επιλέγω μια διαφορετική πορεία του μαθήματος, που βασίζεται πάντα στο ίδιο ερμηνευτικό σχήμα, αλλά προσαρμόζεται είτε στην ανάγκη της τάξης και τον διαθέσιμο χρόνο είτε στην εκάστοτε επικαιρότητα. Τη φετινή επιλογή θ΄αφήσω και θα εξηγήσω στο τέλος. Το ποίημα είναι γνωστό, γραμμένο το 1953, εντάσσεται στο Ημερολόγιο Καταστρώματος Γ΄(1955), αφιερωμένο Στον κόσμο της Κύπρου – Μνήμη και Αγάπη. Κλασική η απαγγελία του Σεφέρη, εύρυθμη κι η αγγλική μετάφραση των Edmund Keeley και Philipp Sherrard. Το ποίημα περιλαμβάνεται στο διδακτικό βιβλίο της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Β΄Λυκείου. Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν: [ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ] Γιατί να διδάξουμε την Ελένη του Σεφέρη; Η Ελένη του Σεφέρη αποτελεί ένα διδακτικό παράδειγμα στάσης δημιουργικής απέναντι στους μύθους και τους ήρωες της αρχαιότητας, αναδεικνύει κι εμπλουτίζει τις απεριόριστες δυνατότητές τους να ενταχθούν στη σύγχρονη αντίληψή μας για τον κόσμο και να αποτυπώσουν τις σκέψεις μας γι΄αυτόν . στην πραγματικότητα η επαφή με τους αρχετυπικούς σχεδόν ήρωες της μυθολογίας βοηθά τον ποιητή όχι μόνο να αναδείξει όψεις της δικής του πραγματικότητας, αλλά και να διευρύνει τη δική του και μαζί τη δική μας αντίληψη για τον κόσμο. Κι όλα αυτά με τη γλώσσα της ποίησης, που με παραμύθια και παραβολές συγ-κινεί αποτελεσματικότερα, βαθύτερα, τους δέκτες της, ενεργοποιώντας και μαζί τροφοδοτώντας περιοχές ενός συλλογικού υποσυνείδητου, κι έτσι -συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον, το τώρα με το άλλοτε, το εδώ με το αλλού, το εγώ και το εμείς με το άλλοςεμπλουτίζει κι εμβαθύνει την ευαισθησία και την αντίληψή μας. Γι΄αυτό ακριβώς η διδασκαλία της Ελένης αποκτά ξεχωριστό νόημα: γιατί υπηρετεί τους στόχους μιας εκπαίδευσης που θέλει να ανοίξει δρόμους στη σκέψη των παιδιών και να δείξει τρόπους μιας ανοιχτής, δεκτικής και υποψιασμένης ανάγνωσης των πολλαπλών μηνυμάτων που δέχονται καθημερινά, να τα εφοδιάσει με μεθόδους κι εργαλεία, με κλειδιά που δεν θ΄ανοίγουν μόνο την πόρτα της ποίησης, αλλά θα διευκολύνουν την αποκωδικοποίηση του κόσμου που τα περιβάλλει, τοποθετώντας και προβάλλοντας τις ανθρώπινες συμπεριφορές και τα λόγια των ανθρώπων σ΄ένα πλέγμα που ξεκινά απ΄το μυθικό παρελθόν, διατρέχει την ιστορία και στηρίζει το σήμερα και το αύριο. Κι αυτό συγκροτεί τελικά τον πολιτισμό μας. Κάπως έτσι βαδίζουμε ακολουθώντας τα βήματα του ποιητή: Τι είδους ποιητή; Ενός ποιητή που εφοδιάζεται πολλαπλά ξεκινώντας την ποιητική του σύνθεση: καταρχήν ως αναγνώστης εμβριθής των κειμένων της αρχαιοελληνικής γραμματείας [διαβάζει Όμηρο, Ηρόδοτο, Στησίχορο, Πλάτωνα και φυσικά Ευριπίδη] και άρα είναι εξοικειωμένος με τους ήρωες της αρχαιότητας, το βάθος και το εύρος των προσώπων τους· και ταυτόχρονα ο ποιητής μας λειτουργεί ως αναγνώστης των σύγχρονών του συγγραφέων [τουλάχιστον J.Joyce και T.S.Eliot], που λογοτεχνικά και θεωρητικά στάθηκαν απέναντι στους μύθους κι υποστήριξαν τις ανεξάντλητες δυνατότητες που προσφέρει μια «αντικειμενική συστοιχία» ανάμεσα στους εμπεδωμένους μύθους και το διαμορφούμενο παρόν˙ και τέλος, ο ποιητής μας λειτουργεί ως διπλωμάτης, γνώστης και μαζί ευαίσθητος δέκτης όχι μόνο των ιστορικών εξελίξεων, των εθνικών και κοινωνικών διεκδικήσεων, αλλά και των πολιτικών παρασκηνίων, των συναλλαγών και του δόλου των θεών, και κυρίως του κόστους της κάθε νίκης, της κάθε ήττας. Aυτές τις διαστάσεις του ποιητή θέλουμε οι νεαροί αναγνώστες της Ελένης να τις γνωρίζουν, να τις ανιχνεύουν στο κείμενο, αλλά και να αντιλαμβάνονται την επίδρασή τους στην ποιητική δημιουργία. Και προχωρούμε διστακτικά στο κείμενο: Η Ελένη συνιστά ένα από τα πιο δραματοποιημένα, σκηνοθετημένα ποιήματα του Σεφέρη -και μάλιστα οι σκηνές του στήνονται σε τρία τουλάχιστον διαφορετικά σκηνικά: είναι η Τροία, η Αίγυπτος κι η Κύπρος οι τοποθεσίες, όπου θεατρικά ακούγεται ο λόγος των ηρώων. Είναι προφανές πως οι τοποθεσίες αντιστοιχούν σε διαφορετικό χρόνο δράσης, που με τη σειρά του αναδεικνύει και τη διαφορετική κάθε φορά ανάγνωση -κι ερμηνεία και διδακτική νοηματοδότηση- του μύθου και των ηρωικών προσώπων. Την ανάγνωση διέπει αναμφίβολα η αγωνιώδης αναζήτηση της αλήθειας [..μιας αλήθειας] που θα δικαίωνε πράξεις, θυσίες και πρόσωπα. Τριπλή, και σύστοιχη των επιπέδων του τόπου και του χρόνου, είναι η εμφατική και εντός του σώματος του ποιητικού κειμένου ρητή αναφορά στην αλήθεια: η αναζήτησή της από τον Τεύκρο ήδη εξορισμένο στην Κύπρο «Πού είναι η αλήθεια;», η διάψευση της ομηρικής αλήθειας από την Ελένη στην Αίγυπτο «Δεν είναι αλήθεια!», κι η καταληκτική οδυνηρή αμφιβολία [από ποιον άραγε και πότε..] «Αν είναι αλήθεια...». Τρία είναι και τα πρόσωπα που αποτελούν τους ποιητικούς ήρωες του Σεφέρη στην Ελένη, τα οποία συγκροτούν με τις σχέσεις τους τον συνταγματικό άξονα του ποιήματος, αφήνοντας ευλύγιστο τον παραδειγματικό του άξονα˙ και τα τρία προβάλλουν με το βάρος και το βάθος μιας μυθικής πορείας, της προϊστορίας του κάθε ήρωα: η Ελένη, ο Τεύκρος, ο Αίας. Τα τρία αυτά πρόσωπα τα παρακολουθούμε, στα τρία επίπεδα του χρόνου, στις τρεις τοποθεσίες: i. εικόνα πρώτη, -στην Τροία: η επική ανάγνωση των ηρώων [η λάμψη των ηρώων· είναι όμως αληθινή; «πού είναι η αλήθεια;» θ΄αναρωτηθεί ο Τεύκρος, όταν βγει απ΄τον κόσμο του Ομήρου και στρέψει ξανά το βλέμμα του στο τρωικό πεδίο.] η [ομηρική]ελένη Ο τίτλος ήδη του ποιήματος βάζει στο κέντρο την Ελένη: κόρη του Δία, αντικείμενο λατρείας στη Σπάρτη, ηρωικό παράδειγμα, που ενσωματώνει ξεχωριστά γνωρίσματα κι αντιφάσεις. Η Ωραία Ελένη, το πρότυπο της απόλυτης -γι΄αυτό μοιραίας και ποθητής- ωραιότητας˙ η μυθική αυτή ωραιότητα δίνεται υπέροχα στην σχεδόν άστικτη -για να αποτυπώσει το θάμβος- περιγραφή της Ελένης απ΄τον Τεύκρο και την αποδίδει καλύτερα απ΄τον καθένα με την ασθματική ανάγνωσή του ο ίδιος ο Σεφέρης: με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, κι αυτό το ανάστημα ίσκιοι και χαμόγελα παντού στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα˙ ζωντανό δέρμα, και τα μάτια με τα μεγάλα βλέφαρα.. Για χάρη της -λέει ο μύθος- ανέλαβαν οι Αχαιοί τον δεκαετή τρωικό πόλεμο, για χάρη της τόσα κορμιά ριγμένα στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης˙ τόσες ψυχές δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το στάρι˙ Η απήχηση της ομηρικής εικόνας είναι εδώ εμφανής: η βαθύζωνη, ελικοβλέφαρη Ελένη αφήνει άναυδους τους γέροντες, όταν προβάλλει στα τείχη της Τροίας˙ την ομορφιά αποτυπώνουν κι οι παραστάσεις των αγγείων. Η ομορφιά που υπερβαίνει τα ανθρώπινα εξαίρεται και καθιστά την Ελένη ηρωίδα· η ηρωική ομορφιά της εξιλεώνει τις πράξεις της γυναίκας. Είναι χαρακτηριστική η αδυναμία των ομηρικών ηρώων να θυμώσουν, να τιμωρήσουν, να εκδικηθούν την Ελένη [Βλέπουμε το αγγείο που ο Μενέλαος κατεβάζει το σπαθί μπροστά στην όψη της]. Κι αυτή είναι η πρώτη ανάγνωση και συνιστά μια παραδοχή των αξιών της ομηρικής εποχής. Σ΄αυτήν την ηρωίδα, στην ομορφιά της, δεν αντιστέκεται ο Σεφέρης, δεν την αμφισβητεί. Ομηρικές αξίες αποτυπώνονται και παράπλευρα: στην ανάγκη υπεράσπισης της πληγωμένης τιμής, στην αναγκαιότητα της τιμωρίας μιας βαθιάς προσβολής που ο Πάρις, ο φιλοξενούμενος Τρώας, διέπραξε απέναντι σ΄ανθρώπους και θεούς. Είναι ενδεικτική η αυτονόητη κι εδώ ανάδειξη των ηρωικών αξιών: ο σεβασμός της φιλοξενίας, η υπεράσπιση της τιμής, η αλληλεγγύη σ΄αυτή την κοινή προσπάθεια, συνιστούν το ηρωικό πρότυπο (το οποίο εκπροσωπούν πληρέστερα οι άλλοι δυο ήρωες του ποιήματος μας). Κι αυτό το ηρωικό πρότυπο δένεται φυσικά με τον ηρωισμό στον πόλεμο: Τα ριγμένα κορμιά των σεφερικών στίχων προφανώς φέρνουν στα μάτια του επαρκούς αναγνώστη τις ιλιαδικές σκηνές των μαχών, εκεί όπου αναδεικνύονται οι πραγματικοί ήρωες.. Πόσο διαφορετικά φορτίζονται όμως οι ίδιες εικόνες στο λόγο του Σεφέρη.. Να η πρώτη λανθάνουσα, δευτερεύουσα για το μύθο μας, μετάπλαση του ιδεώδους, του (ιλιαδικού) ηρωικού ιδεώδους: χωρίς ρητά να αμφισβητεί ο Σεφέρης τον ηρωισμό ως ιδεώδες, είναι ο πόνος, η καταστροφή, η ψυχική και ηθική φθορά του πολέμου που αναδύεται ήδη απ΄την πρώτη σκηνική παρουσία των ηρώων μας στο ποίημα -κι έτσι υποσκάπτεται σιωπηλά το ομηρικό σκηνικό της πολεμικής αριστείας [αμφισβήτηση, άλλωστε, ήδη γνωστή από την αρχαιότητα, από τις αξίες που αναδεικνύονται στην ωριμότερη ομηρική Οδύσσεια ή από τον καυστικό λόγο του ριψάσπιδος Αρχιλόχου]. Σ΄αυτούς τους ήρωες πολεμιστές στέκεται στη συνέχεια το βλέμμα του ποιητή –χωρίς να χρειάζεται πολλά λόγια, καθώς η ομηρική διάστασή τους είναι γνωστή· εστιάζει σ΄ό,τι για τη δική του ανάγνωση έχει σημασία. ο [ομηρικός ακόμα] τεύκρος Ένας ήρωας, πολεμιστής κι επιδέξιος τοξότης, μαζί αδερφός, ετεροθαλής αδερφός του Αίαντα˙ το τυπικό παράδειγμα του ήρωα -δευτερεύουσας όμως προβολής όσο βρίσκεται στην Τροία. Την υπόστασή του την αποκτά μεταπολεμικά, όταν επιστρέφοντας στη Σαλαμίνα, την πατρίδα του, χωρίς τον αδελφό του, υποτιμάται κι εξορίζεται απ΄τον ίδιο του τον πατέρα, γιατί δεν υπερασπίστηκε την τιμή του αδερφού του. Ενσωματώνονται πάλι, έμμεσα ή αποφατικά, οι ηρωικές αξίες: υπεράσπιση, τιμή, αδερφός ˙ κι ο Τεύκρος γίνεται η φωνή που στέκεται απέναντι στον ήρωα που υπήρξε: ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης˙το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε. Την ποιητική του σημασία θα την αποκτήσει σ΄άλλον ποιητικό χρόνο και τόπο.. Και τέλος, ο Αίας Αντίθετα με τον Τεύκρο, η σημασία του Αίαντα τοποθετείται εδώ, στο πεδίο της ομηρικής μάχης: ήρωας με όλη τη σημασία της λέξης στην ομηρική μυθολογία, αντάξιος του Αχιλλέα συγκροτεί κι ενσωματώνει όλο το μεγαλείο, το θαυμασμό θεών κι ανθρώπων.. Ώσπου φτάνει -κι εμείς μαζί του- στο στερνό σπαθί του, το ξίφος που -αφού πρώτα, τυφλωμένος απ΄την άτη, έστρεφε άστοχα και μανιασμένα στο κοπάδιτώρα το στρέφει στον εαυτό του: ο τιμημένος ήρωας μετατρέπεται σε ά-τιμο, στερημένο της τιμής, παρανοϊκό κυνηγό φαντασμάτων, και διεκδικεί την κάθαρσή του με την αυτοχειρία.. Το ξίφος αυτό, το στερνό, πιο ανθρώπινο απ΄το ηρωικό που προηγήθηκε, στοιχειώνει τον Τεύκρο -και πάλι έμμεσα και δευτερευόντως (ήδη όμως στο πλαίσιο του ομηρικού ηρωικού κόσμου) θαμπώνει τη λάμψη των ηρωικών εικόνων, καθώς οι τρέλες των ανθρώπων ή των θεών όλα τα αλλάζουν σιγά σιγά. ii. εικόνα δεύτερη-απ΄την Αίγυπτο περνώντας: η (λυρική και κυρίως) τραγική ανάγνωση των ηρώων [η διάψευση του ομηρικού ήρωα «Δεν είναι αλήθεια», η τραγική διεκδίκηση του ανθρώπινου ήθους του ήρωα] η Ελένη πρώτα (του Στησίχορου και) του Ευριπίδη Ο Στησίχορος λένε έχασε το φως του, όταν τόλμησε να ψέξει την Ελένη.. τόση είναι η λατρεία στην ομορφιά.. κι έτσι στην παλινωδία του φαίνεται πως διέψευσε κάθε λόγο που μόλυνε την ηρωική μορφή της, προβάλλοντας μιαν άλλην αλήθεια, έναν άλλον ἔτυμον λόγον: οὐκ ἔστ΄ ἔτυμος λόγος οὗτος͵ οὐδ΄ ἔβας ἐν νηυσὶν ἐυσσέλμοις οὐδ΄ ἵκεο πέργαμα Τροίας.. Λίγα ξέρουμε για τους στίχους του Στησίχορου, κυρίως την απήχηση της εκδοχής του στον Πλάτωνα, ανάλογη είναι κι η αφήγηση του Ηροδότου για την Ελένη: στην κατεύθυνση αυτή, μας αρκεί εδώ η ματιά του Ευριπίδη, στην οποία άλλωστε άμεσα και ρητά παραπέμπει ο Σεφέρης. Αξίζει νομίζω να δούμε τι λέει γι΄αυτά ο ίδιος ο Σεφέρης στις Δοκιμές του [Δοκιμές Γ΄ (1992)]: «Είναι γνωστό ποιος είναι ο μύθος που υιοθετεί ο Ευριπίδης. Η Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία· μαζί με τον Πάρη έμενε, όλη τη φοβερή εκείνη δεκαετία της ανθρωποσφαγής, ένα είδωλο, ένα φάντασμα της Ελένης που είχαν βάλει στη θέση της πραγματικής οι θεοί. Για ένα φάντασμα, για ένα απατηλό καθρέφτισμα της πραγματικότητας είχαν σπαταληθεί τόσοι άνθρωποι και τόσα πάθη. Η «καινή Ελένη», όπως την ονομάζει ο Αριστοφάνης (Θεσμοφοριάζουσαι, στ. 850), παίχτηκε, καθώς εικάζουν, τον Απρίλη του 412 π.Χ., αλλά ο Ευριπίδης, (...) είχε κατά νου το έργο τουλάχιστο από τον καιρό της Σικελικής καταστροφής. Το θανατηφόρο εκείνο χτύπημα του μεγαλείου της Αθήνας. Αυτά, τότε. Όσο για μένα, η «καινούρια Ελένη» μού έδωσε ένα μαθηματικό τύπο, θα έλεγα, της ματαιότητας και του εμπαιγμού των πολέμων. Κι εδώ, νομίζω, επιβάλλεται να επιστρέψουμε στη θεωρία, στην αρχική ιδέα: Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας. Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη ριζώνουν θρέφουνται με το αίμα. Η ρητή αναφορά στο κείμενο του Ευριπίδη, η μεταγραφή ουσιαστικά των στίχων του, η μετάπλαση της ιδέας κι η κυριολεκτική ενσωμάτωση των τραγικών ηρώων στο ποιητικό του έργο αποτελούν θεωρητικές, μεθοδολογικές συνειδητές επιλογές του Σεφέρη κι έτσι επιβεβαιώνουν τα όσα εισαγωγικά σημειώθηκαν. Στόχος κι επιδίωξή του είναι η διεύρυνση του κόσμου μας μέσω της ποιητικής εμπειρίας, η ουσιαστική κοινωνία, κοινωνία διανοητική και ψυχική, αλλά και αισθητική, με το ποτάμι των λόγων, των μορφών, των ιδεών που συνιστούν τον πολιτισμό μας. Και μαζί φανερώνεται σιγά σιγά η πρόθεσή του να συνδέσει το μύθο με την ιστορία, να μιλήσει με παραμύθια για όσα στην πραγματικότητα συμβαίνουν. Η Ελένη, λοιπόν, διαψεύδει την ομηρική εκδοχή του μύθου της: ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία˙ κι ο απόηχος της παλινωδίας του Στησίχορου Τίποτε στην Τροία -ένα είδωλο. Έτσι το θέλαν οι θεοί. Η αποκάλυψη αυτή αθωώνει την Ελένη, την απαλλάσσει από το αμφιλεγόμενο όνειδος μιας απιστίας, απογυμνώνει όμως και τον ηρωικό πόλεμο της Τροίας απ΄το ηρωικό κίνητρό του, αφήνει μετέωρο όλο το οικοδόμημα της τρωικής αριστείας, αναιτιολόγητη τη βία, τη θυσία: κι οι ποταμοί φουσκώναν μες στη λάσπη το αίμα για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη. Άστικτη πάλι, άφωνη η φωνή του Τεύκρου μπροστά στην απογύμνωση, στο ανώφελο και αναιτιολόγητο, αναδεικνύει την τραγική διάσταση των ηρώων, ακολουθώντας τον φιλοσοφικό κι υπαρξιακό προβληματισμό μιας κοινωνίας που πολιτικά και ιστορικά ωριμάζει. ο [τραγικός] τεύκρος ο εξορισμένος αδερφός, ο τοξότης που ξαστόχησε στο παιχνίδι με το ριζικό του Η τραγική διάσταση του ήρωα τον φέρνει αντιμέτωπο με το ριζικό του, τη μοίρα των ανθρώπων που κυματίζει, ασταθής, αβέβαιη, ευάλωτη στα παιχνίδια της Αφροδίτης και του φεγγαριού, που κρύβει κι εμφανίζει είδωλα και κατοπτρισμούς των άστρων -μαζί και των ιδανικών. Και το ηρωικό πρόσωπο κλείνει τον κύκλο του και βαθαίνει το ίδιο, προβάλλοντας πια στις σχέσεις ενός στενότερου κύκλου, πιο οικείου, ανθρώπινου: ο ήρωας πολεμιστής υποχωρεί μπροστά στον αδελφό κι εξανίσταται νιώθοντας πια μια προσωπική εξατομικευμένη οδύνη: Κι ο αδελφός μου; Δύσκολη στην αντιμετώπιση, στην κατανόησή της μια τέτοια οδύνη, οδηγεί στην επίκληση στο συμβολικό αηδόνι και στη διατύπωση ενός διαχρονικά αναπάντητου ερωτήματος: Αηδόνι, αηδόνι, αηδόνι, τ΄είναι θεός;τι μη θεός; και τι τ΄ανάμεσό τους; -ενός ερωτήματος που μεταγράφει γι΄αλλη μια φορά τη σκέψη του Ευριπίδη(ὅ τι θεός ἤ μή θεός ἤ τό μέσον), του τραγικού ποιητή που συνειδητά εντάσσεται (όπως μας θύμισε πριν ο Σεφέρης) στο ιστορικό και πολιτικό του περιβάλλον, που έζησε τον δικό του πόλεμο, τα αδιέξοδα της δικής του δημοκρατίας. ο [τραγικός] αίας, η σοφόκλεια απεικόνιση του πάθους Η μετάπλαση της ηρωικής εικόνας του Αίαντα δεν περίμενε τη συνάντηση στην Αίγυπτο, για να πραγματωθεί: ήδη στην ομηρική πραγματικότητα ο συμ-πολεμιστής και συμ-παίκτης του Αχιλλέα είχε τυφλωθεί, για να καταλήξει αυτόχειρας.. Η μοίρα, η παγίδευση, το ήθος του ήταν έτοιμο υλικό για την τραγική του πραγμάτευση κι αναδείχτηκε μ΄έναν πρωτοφανή, σκληρά ψυχογραφικό και εικαστικό μαζί ρεαλισμό απ΄τον Σοφοκλή [«Ο Β.Μ.Knox υποστηρίζει πως ο θάνατος του Αίαντα στον Σοφοκλή είναι ο θάνατος του ήθους του ομηρικού ήρωα.» (HSCP 65 (1965) σ.20-1 / επιλεγόμενα Δ.Ν.Μαρωνίτη στο: Σοφοκλή, Αίας, ΜΙΕΤ 2012)] Ο Σεφέρης δεν χρειάζεται άλλη ρητή αναφορά στο πρόσωπο του ήρωα Αίαντα: το όνομά του, το στερνό σπαθί ενός Αίαντα [με το αόριστο άρθρο να διευρύνει ποιητικά την τραγική μοίρα] αρκούν, για να ανασύρουν απ΄το συλλογικό υποσυνείδητο ή την ατομική αποσκευή του επαρκούς αναγνώστη εικόνες, ιδέες, αισθήματα, να ψηλαφ[ήσουν] στη νυχτωμένη μνήμη βήματα και χειρονομίες...και το πικρό τρικύμισμα. iii. εικόνα τρίτη, -στην Κύπρο: οι ήρωες πια προβάλλουν μέσα από τη ματιά του Τεύκρου [«αν είναι αλήθεια..» πως οι άνθρωποι δε θα ξαναπιάσουν τον παλιό δόλο των θεών] Και φτάνουμε στο ποιητικό παρόν, όταν μόνος πια ο Τεύκρος, έχοντας περάσει απ΄τις δυο σκηνές του δράματος, δεν μπορεί να κοιμηθεί στις Πλάτρες.. Ποιες είναι οι Πλάτρες; Ποιος το γνωρίζει τούτο το νησί; την Κύπρο τη θαλασσοφίλητη οὗ μ΄ἐθέσπισεν.. Κι εδώ πια η ποιητική τεχνική μεταμορφώνει άλλη μια φορά το πρόσωπο του Τεύκρου –και μέσα από το πρίσμα της δικής του εμπειρίας μεταπλάθονται, φωτίζονται διαφορετικά κι οι άλλοι δυο ήρωες της ιστορίας μας. Ο Τεύκρος, λοιπόν, διατηρώντας το βάρος της μυθικής του πορείας καταλήγει στην Κύπρο, και εκεί ο μυθικός Τεύκρος μετατοπίζεται κι εξελίσσεται σιγά σιγά στο προσωπείο του ποιητή. Το μυθικό παρελθόν [αρχετυπική πηγή κι εξαντλητικό βάρος (Τζιόβας)] έρχεται να φωτίσει το παρόν, όχι πια του Τεύκρου, αλλά του Σεφέρη που ζει κι εμπλέκεται στα ταραγμένα χρόνια της κυπριακής ιστορίας˙ οι μυθικοί συνειρμοί υφαίνουν κι αναδεικνύουν μιαν άλλη σύγχρονη πραγματικότητα.. Στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, πόλεμο σκληρό κι αιματηρό, τα ιδανικά που συντόνιζαν και θέρμαιναν τη δράση Ελλήνων, Κυπρίων και Βρετανών διακήρυσσαν το δικαίωμα των λαών στην ανεξαρτησία και την αυτοδιάθεση˙ γι΄αυτές τις αξίες ρίχτηκαν στο δικό τους Σκάμαντρο τόσα κορμιά, τόσες ψυχές.. Και τώρα, στα 1953, ποιος ανα-γνωρίζει την Κύπρο; Η συστοίχιση του μυθικού παρελθόντος με το ιστορικό παρόν και τον αγώνα των Κυπρίων για απεμπλοκή από τη βρετανική κυριαρχία αναδεικνύει την κενότητα διακηρύξεων κι ιδανικών γι΄άλλη μια φορά -κι ο Τεύκρος, ένας σύγχρονος πια Τεύκρος, διαπιστώνει ξανά, επίκαιρα πως τόσος πόνος τόση ζωή πήγαν στην άβυσσο για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη .. Η ματιά του Σεφέρη συναντά την πολιτική ματιά των τραγικών του 5ου αιώνα, διατρέχει την ιστορία στη συνέχεια και τις ασυνέχειές της και φωτίζει αναπάντεχα με το μυθικό -ή το απο-μυθοποιητικό- φως τους ήρωες της δικής του εποχής.. Επίλογος: η μετάπλαση των ηρώων σε κάποιον άλλον Τεύκρο, ύστερα από χρόνια, ή κάποιον Αίαντα ή Πρίαμο ή Εκάβη ή κάποιον άγνωστο, ανώνυμο, που ωστόσο είδε έναν Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια... Ο Τεύκρος είχε το προνόμιο να δει και να σταθμίσει ένα έπος, μια τραγωδία, τους μύθους και τους ήρωες από απόσταση: κι αυτή η ωριμότητα -ωριμότητα ποιητική και μυθική- του επιτρέπει μιαν ακόμα υπέρβαση. Οι επώνυμοι ήρωες του τρωικού πολέμου, νικητές και νικημένοι αξεδιάλυτα, χάνουν τη μοναδικότητά τους: σε αριθμό πληθυντικό πια, συνοδευόμενοι από αντωνυμίες αόριστες, ασαφείς και άστατες, μεταπηδούν όχι μόνο στην εποχή του Σεφέρη και της κυπριακής διεκδίκησης, αλλά ζουν κι αποκτούν υπόσταση ύστερα από χρόνια, όταν ανώνυμοι κι άγνωστοι συναντούν τους μαντατοφόρους της δικής τους μοίρας, που φανερώνουν την κουφότητα άλλων άγνωστων ιδανικών.. Στα μάτια και στις ψυχές των μαθητών και των μαθητριών μας, η Ελένη του μύθου γίνεται είδωλον κι ύστερα ο ποιητικός λόγος την μεταπλάθει και την αφήνει λινό κυμάτισμα .. νεφέλη .. μιας πεταλούδας τίναγμα ...το πούπουλο ενός κύκνου .. ένα πουκάμισο αδειανό.. Κι ύστερα από χρόνια αυτά τα παιδιά μ΄ένα σφίξιμο στην καρδιά ψηλαφούν κι ομολογούν, ονομάζουν και ξορκίζουν τα δικά τους αδειανά πουκάμισα, ήδη στα δεκαεφτά τους χρόνια.. Τους μένει ελπίζω το βάλσαμο του ποιητικού λόγου, των παραμυθιών που ακούς γλυκύτερα.. απ΄την αλήθεια. [ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ] Για να κερδηθεί λοιπόν το βάλσαμο, για να ολοκληρωθεί η πρόταση αυτή, είναι απαραίτητο να μεταφερθεί η δομή της διδακτικής προσέγγισης στην πραγματικότητα της σχολικής αίθουσας. Πώς στήνεται τελικά το μάθημά μας; [προεργασία] Οι μαθητές και οι μαθήτριες της Β΄Λυκείου έχουν ήδη διδαχτεί Όμηρο και την Ελένη του Ευριπίδη, έχουν ήδη κατανοήσει τις βασικές τεχνικές της μοντερνας ποίησης. Αν εκμεταλλευτούμε την προπαρασκευή τους και τη συνδυάσουμε με την ανάθεση μιας προκαταρκτικής αναζήτησης πρόσθετων πληροφοριών, θα καταστεί δυνατόν να ξεκινήσει και να προχωρήσει η διερεύνηση κι αποκωδικοποίηση του ποιήματος μπροστά σ΄ένα «επαρκές», σχετικά εξοπλισμένο ακροατήριο. Ως προεργασία, επομένως, ανατίθεται ομαδοσυνεργατικά, με βάση έξι Φύλλα Εργασίας στοχευμένα στην αναζήτηση της πληροφορίας, η συγκέντρωση υλικού, χρήσιμου για την πορεία του μαθήματος. Τα Φύλλα Εργασίας οργανώνονται στους εξής άξονες: 1 η ομάδα: Η Ελένη του ομηρικού μύθου [παρουσίαση των παραπομπών, σκιαγράφηση του προσώπου] 2 η ομάδα: Η Ελένη του Ευριπίδη [υπενθύμιση του μύθου /οδηγός η πλατφόρμα του e-arsakeio και το διαδραστικό βιβλίο της Γ΄Γυμνασίου] 3 η ομάδα: Η εικαστική παρουσίαση της Ελένης [οδηγός η «Αριάδνη» το μυθολογικό λεξικό της Πύλης] 4 η ομάδα: Ο Αίας στον Όμηρο και τον Σοφοκλή 5 η ομάδα: Το «βιογραφικό» του Σεφέρη [i. ο πολιτικός Σεφέρης και η διπλωματική του σχέση με τη Βρετανία και την Κύπρο, και ii. η «μυθική μέθοδος»] [οδηγός το βιογραφικό στην Πύλη ή και αλλού] 6 η ομάδα: Η ιστορία της Κύπρου [οδηγός το διαδραστικό σχολικό βιβλίο ιστορίας της Γ΄Λυκείου] [1η ώρα] Έτσι προετοιμασμένοι οι μαθητές, θα σταθούν συμπαραστάτες στην πορεία της διδασκαλίας. Μαζί στην τάξη συζητούμε την έννοια της μυθικής μεθόδου (i), της σύνδεσης δηλαδή μύθου κι ηρώων με την ιστορική πραγματικότητα και το παρόν, ώστε υποψιασμένοι να διαβάσουμε(ii) και ν΄ακούσουμε το ποίημα απ΄τη φωνή του ίδιου του ποιητή [η ανάγνωση του Σεφέρη(iii) πάντα αιφνιδιάζει τους μαθητές –και κλείνει πολύ αποτελεσματικά το μάθημα]. Είμαστε έτοιμοι να εντοπίσουμε τα πρόσωπα (iv) και να τα ακολουθήσουμε στην ποιητική τους μετάπλαση: να μιλήσω για ήρωες, λοιπόν.. Αλήθεια πόσες φορές μίλησε ο Σεφέρης για ήρωες και πώς; Οι συμφραστικοί πίνακες της Πύλης θα δώσουν την απάντηση [την οποία θα την αναζητήσουν και παρουσιάσουν τα παιδιά την επόμενη ώρα]. [2η -3 η ώρα] Ζητώ απ΄τα παιδιά να εντοπίσουν τη χρήση της λέξης αλήθεια στο ποίημα κι έτσι στήνεται το τριμερές σχήμα της ανάλυσης, που ήδη παρουσιάστηκε. Πάνω σ΄αυτό, το ερεθιστικό στην εξέλιξή του σχήμα, προχωρά η διδασκαλία με τη συνδρομή των προετοιμασμένων ομάδων. πού είναι η αλήθεια; Η αναζήτηση στους μύθους [ομάδες 1η , 3η , 4η ] στην Τροία Δεν είναι αλήθεια! Η απόρριψη, η διάψευση του ομηρικού κόσμου [ομάδες 2η , 4η ] στην Αίγυπτο αν είναι αλήθεια.. Η αμφιβολία [ομάδες 5η , 6η ] στην Κύπρο Κι έτσι, έχοντας «ξεκλειδώσει» το ποίημα, είμαστε πια αντιμέτωποι με τα καταιγιστικά διαχρονικά ερωτήματα. Η ατομική εργασία που ανατίθεται στα παιδιά αφορά τη διάσταση που δίνουν τα ίδια σήμερα στο αδειανό πουκάμισο κι οι απαντήσεις τους έχουν το δικό τους ενδιαφέρον. [4η -5 η ώρα] Στεκόμαστε πια, οπλισμένοι με τα σύμβολα του ποιήματος, απέναντι στην ιστορία πρώτα κι αναζητούμε τις «τρυπημένες σάπιες σημαίες» [Αναγνωστάκης] ή τις «σημαίες από νάυλον» [Σαββόπουλος], που συνεχίζουν να ξεσηκώνουν πολέμους κάθε είδους.. Σήμερα πόσο επίκαιρο γίνεται το ερώτημα των «ξαστοχισμένων», των μάταιων θανάτων, της άλογης βίας; Τα παραδείγματα προκύπτουν απ΄τα παιδιά: τρομοκρατικά χτυπήματα κι«ιερός» πόλεμος / οι μολότωφ των νεαρών κουκουλοφόρων / ο πόλεμος στη Συρία και τα κουφάρια των προσφύγων.. Και τέλος, εστιάζουμε στον κόσμο των παιδιών, στις απαντήσεις τους για τα δικά τους αδειανά πουκάμισα, τις δικές τους ματαιώσεις: οι σπουδές και το δίχως αντίκρισμα πτυχίο κυριαρχούν στις απαντήσεις τους, ένας ανεκπλήρωτος έρωτας, φιλίες που προδίδουν –πιο σπάνια πια αναφέρονται οι ιδεολογίες ή οι παραδοσιακές αξίες: η πατρίδα, η θρησκεία κι η οικογένεια φαίνεται να ανακτούν τη βαρύτητά τους στη σημερινή εποχή της κρίσης ή πως ξεχάστηκαν ολότελα.. Και φέτος πού θα κατευθυνθεί η διδασκαλία; Ο πειρασμός να σταθούμε στον μαθηματικό τύπο της ματαιότητας και του εμπαιγμού των πολέμων είναι ισχυρός, αλλά η σκέψη μου κατευθύνεται αλλού.Το διδακτικό πρόταγμά μου φέτος επιχειρεί να συσχετίσει το αδειανό πουκάμισο -λίγο αυθαίρετα ίσως, αλλά σκόπιμα- με τα αδειανά «προφίλ» που στήνουν οι μαθητές κι οι μαθήτριές μας στα κοινωνικά δίκτυα. Τα προφίλ τους «γεμίζουν» με τις ιδιότητες που οι νέοι σήμερα αποδίδουν κι αναζητούν στους ήρωές τους –είναι άραγε η αυξημένη κοινωνική αποδοχή, η ομορφιά, το status, η δύναμη, τα στοιχεία εκείνα που δίνουν υπόσταση στους υπερ-ήρωες των σημερινών εφήβων; Κι έτσι ξαναγυρνάμε στους ήρωες.. Τα προφίλ αυτά, θα ομολογούσε ο άγρυπνος Τεύκρος, παραμένουν αδειανά, όσο δεν τα ζωντανεύει το άγγιγμα, η ζεστασιά του βλέμματος, του σώματος και της φωνής. [ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΗ] Θα μου επιτρέψετε μια τελευταία (αυθαίρετη ίσως πάλι) σημείωση: Ο Γιώργος Σεφέρης, κοσμοπολίτης ποιητής, φωτισμένος και παιδευμένος όσο λίγοι στην εποχή του, πολιτικός και βαθιά κοινωνικός, ανήσυχος κι ερωτικός, θα ήταν συνεπαρμένος σήμερα με τις επικοινωνιακές δυνατότητες που εξασφαλιζει ο διαδικτυακός κόσμος και οι digital humanities.. Θα άφηνε πιο ασφαλής την μποτίλια στο πέλαγος να συναντήσει τους αποδέκτες της.. Και χωρίς τα κύματα του διαδικτύου όμως, κατάφερε με τον ποιητικό του λόγο να εμπνεύσει, να συνεπάρει και να συγκινήσει πέρα από τα όρια του χρόνου και της φυσικής ανθρώπινης παρουσίας, γιατί πράγματι και τα δικά μας λόγια είναι παιδιά πολλών ανθρώπων ... Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη ριζώνουν θρέφουνται με το αίμα. Όπως τα πεύκα κρατούνε τη μορφή του αγέρα ενώ ο αγέρας έφυγε, δεν είναι εκεί το ίδιο τα λόγια φυλάγουν τη μορφή του ανθρώπου κι ο άνθρωπος έφυγε, δεν είναι εκεί. [Επί σκηνής, Στ΄] Σας ευχαριστώ.

https://paragoges.pi.ac.cy/?video=24

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ:Η ταινία αυτή επιχειρεί να συνδέσει το ποίημα Ελένη του Γιώργου Σεφέρη, και την ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, με τη σύγχρονη ιστορία της Κύπρου και γενικότερα του ελληνισμού. Ο προφητικός και διαχρονικός λόγος του Ευριπίδη διαθλάται στην ενορατική ποίηση του Σεφέρη, για να προβάλει τους αγώνες του νεότερου ελληνισμού που παραμένουν χωρίς τελική δικαίωση. Η χρήση στην ταινία αρχειακού υλικού και τα δραματοποιημένα, αφαιρετικά πλάνα της διαδρομής του Τεύκρου και της Ελένης συσχετίζουν ποιητικά το μύθο του Τρωικού πολέμου με τα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας (Μικρασιατική Καταστροφή, Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Απελευθερωτικός Αγώνας 1955-59, ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κύπρου το 1960, διακοινοτικές συγκρούσεις, τουρκική εισβολή) και τις μέχρι σήμερα επιπτώσεις τους στο νησί. Η σχέση λογοτεχνίας και ιστορίας (με τη μεσολάβηση του κινηματογραφικού φακού), σχέση δυναμική και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, προσφέρεται για διαθεματικές προσεγγίσεις. Η τολμηρή σκηνοθετική ματιά γίνεται τελικά η αφορμή για προβληματισμό και συζήτηση με τους μαθητές γύρω από το νόημα των δύο κειμένων σε συνάρτηση με τη σύγχρονη ιστορική διαδρομή της Κύπρου.