Μίλτος Σαχτούρης (γεν. 1919)
| Ὁ Ἐλεγκτής* | |
| Ἕνας μπαξές γεμάτος αἷμα | |
| εἶν' ὁ οὐρανός | |
| καί λίγο χιόνι ἔσφιξα τά σκοινιά μου πρέπει καί πάλι νά ἐλέγξω τ' ἀστέρια ἐγώ κληρονόμος πουλιῶν πρέπει ἔστω καί μέ σπασμένα φτερά1 νά πετάω. | |
| (Τά φάσματα ἤ ἡ χαρά στόν ἄλλο δρόμο, 1958) | |
*Οι τίτλοι στον Σαχτούρη είναι συνήθως ουσιαστικά συνοδευόμενα από ένα οριστικό άρθρο (βλ. Το ψωμί, Η Αποκριά, Ο στρατιώτης ποιητής, ΚΝΛ Γ' Γυμνασίου, Β ' και Γ ' Λυκείου, αντίστοιχα)· αυτός είναι ένας τρόπος για να ορίσει ο ποιητής τον χώρο του, ώστε να προετοιμαστεί ο αναγνώστης της ποίησής του για την είσοδο στον μαγικό του κόσμο, όπου κατά κανόνα παρακολουθεί μια παράξενη και ωστόσο γοητευτική μικρή ποιητική ιστορία.
|
![Κ.Γ. Καρυωτάκης, «Σαν δέσμη από τριαντάφυλλα» [Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυμνασίου]](https://lh3.googleusercontent.com/blogger_img_proxy/AEn0k_uoUwFA3ZRTIGb8-yST5uNg7YLIqP3BokmTysd9eNrnOKz_F2qJSniYCOzO2g3-PBqSq2EQKlWSHUywWhpGo06sQPgknEHBW5fhi7COULjxq0sJ8jUv-oHiIJkPRhgzODhuPN9MjQBiapEfr8KeDGla8Ki4rMickUZp8mDuh2KWv_qYDvbH5hSdBafbCJ1ROswt4YxnVxrRaqCL3az6=s0-d "Κ.Γ. Καρυωτάκης, «Σαν δέσμη από τριαντάφυλλα» [Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυμνασίου]"){kind=small}
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής
Σχόλιο Η ευθύνη του ποιητή συνίσταται στο να καθιστά δυνατή την επικοινωνία με τον ουρανό. Έστω και με φτερά σπασμένα ο ποιητής ως ελεγκτής οφείλει να ελέγχει το φως των αστεριών σε ένα ουρανό που είναι ασφαλώς μία δύσκολη υπόθεση (γεμάτος αίμα και λίγο χιόνι), επειδή αυτό υπαγορεύει η ίδια του η φύση του ως κληρονόμου πουλιών.
Στο ποίημα συναντάμε το πάγιο στην ποίηση του Σαχτούρη αίτημα για ουρανό· η ευθύνη του ποιητή συνίσταται στη δικαίωση του αιτήματος αυτού, που είναι για τον Σαχτούρη ένα πανανθρώπινο αίτημα: Ας μη το κρύβουμε / διψάμε για ουρανό, (βλ. Το ψωμί, ΚΝΛ, Γ' Γυμνασίου, σ. 356).
Ερωτήσεις - Ποια είναι η ευθύνη του ελεγκτή; Ποια στοιχεία μας επιτρέπουν να τον ταυτίσουμε με τον ποιητή;
- Πώς αντιλαμβάνεσθε την εικόνα που περιγράφεται από τον στίχο, έσφιξα τα σχοινιά μου;
Εργασία Διαβάστε το ποίημα του Σαχτούρη Ο Συλλέκτης και εξετάστε το συγκριτικά με τον Ελεγκτή.
Μίλτος Σαχτούρης
Ὁ Συλλέκτης |
| Μαζεύω πέτρες γραμματόσημα πώματα ἀπό φάρμακα σπασμένα γυαλικά πτώματα ἀπό τόν οὐρανό λουλούδια κι ὅ,τι τό καλό σ' αὐτό τόν ἄγριο κόσμο κινδυνεύει |
| ψηλά κοιτάζω σάν χαρταετός ὁ Σταυραϊτός νά φεύγει ἀγγίζω δίχως φόβο ἠλεκτροφόρα σύρματα αὐτά δέ μέ ἀγγίζουν |
| ὁ ἥλιος μαζεύει τίς ἡμέρες μου γελώντας |
| μονάχα ἡ ψυχή στ' αὐτί μου ψιθυρίζει λέγοντας: σκοτείνιασε σκοτείνιασες γιατί; δέν εἶσαι τρομαγμένος; |
| (Το σκεῦος, 1971) |
https://fliphtml5.com/xpqa/hyke/basic
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ
Απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου (σ. 79)
1. Ποια είναι η ευθύνη του ελεγκτή;
Ποια στοιχεία μας επιτρέπουν να τον ταυτίσουμε με τον ποιητή;
Ο ελεγκτής είναι ο ίδιος ο ποιητής και είναι επιφορτισμένος με μια τεράστια ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους.
Είναι αυτός που θα διαμεσολαβήσει ανάμεσα στους ανθρώπους και στον ουρανό για να επικοινωνούν.
Έχει πολλά πράγματα να ελέγξει και να σιγουρευτεί ότι όλα είναι έτοιμα και κατάλληλα για αυτή την επικοινωνία. Θα σφίξει τα σχοινιά του, θα ελέγξει τα αστέρια, αν είναι όλα στη θέση τους και έχουν το φως τους.
Ο ελεγκτής – ποιητής θα αναλάβει το χρέος να οδηγεί τους ανθρώπους από το γήινο κόσμο της λογικής και της καθημερινότητας στον ουρανό της φαντασίας και της ποίησης, από τον κόσμο της ύλης στον κόσμο του πνεύματος και των ιδεών.
Είναι επιφορτισμένος με ένα δύσκολο έργο καθώς πρέπει να επαγρυπνεί ώστε να είναι απρόσκοπτη αυτή η επικοινωνία, τη θεωρεί άλλωστε πολύ σημαντική και βασική για τους ανθρώπους.
Οι φράσεις του ποιήματος που περιέχουν ρήματα σε πρώτο ενικό πρόσωπο όπως «έσφιξα τα σχοινιά μου», «πρέπει και πάλι να ελέγξω τα αστέρια», «εγώ», «να πετάω», είναι στοιχεία που μας επιτρέπουν να ταυτίσουμε τον ελεγκτή με τον ποιητή και αναδεικνύουν την τεράστια ευθύνη του ποιητή να προσπαθεί να επικοινωνεί με το κοινό του και να μορφώνει τους ανθρώπους, ακόμα και σε δύσκολες κοινωνικές συνθήκες και σε αφιλόξενο και εχθρικό περιβάλλον για τα γράμματα γενικά και την τέχνη της ποίησης, ειδικότερα.
2. Πως αντιλαμβάνεστε την εικόνα που περιγράφεται από το στίχο, έσφιξα τα σχοινιά μου;
Η φράση «έσφιξα τα σχοινιά μου», παραπέμπει τον αναγνώστη σε μια γνωστή και οικεία εικόνα, συνάμα όμως όμορφη, ριψοκίνδυνη και τολμηρή.
Είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που είναι έτοιμος να πηδήξει στη γη από τον αέρα, στο κενό και είναι δεμένος με σκοινί, πιθανόν αλεξίπτωτο και πριν να επιχειρήσει το άλμα, ελέγχει τη σταθερότητα και τη σωστή θέση των σκοινιών του. Την ίδια επαγρύπνηση, οφείλει να επιδεικνύει και ο ελεγκτής – ποιητής για να κρατάει ανοιχτό το δρόμο επικοινωνίας των ανθρώπων με τον ουρανό, με την ποίηση.
Ο ποιητής νιώθει πως αυτό το δύσκολο έργο, το έχει κληρονομήσει, νιώθει πως αυτός έχει τις ξεχωριστές ικανότητες, ως προικισμένος από το Θεό, να επιτελέσει αυτό το δύσκολο έργο.
Ο χώρος δράσης του είναι ο ουρανός, όπως και των πουλιών. Όπως αυτά διασχίζουν πολύ εύκολα τη διαδρομή ουρανού και γης, έτσι και ο ποιητής κινείται με ευκολία ανάμεσα στον κόσμο της πραγματικότητας και της φαντασίας.
Απάντηση στην εργασία του σχολικού βιβλίου (σελ. 79)
Διαβάστε το ποίημα του Σαχτούρη ο Συλλέκτης και εξετάστε το συγκριτικά με τον Ελεγκτή.
Ο Ελεγκτής – ποιητής, είναι επιφορτισμένος με τον έλεγχο και την επιβεβαίωση οτι οι συνθήκες είναι οι κατάλληλες και οι πρέπουσες ώστε να επιτευχθεί και να διευκολυνθεί η επικοινωνία των ανθρώπων με τον ουρανό.
Ελέγχει αν τα σκοινιά του είναι καλά και σφιχτά δεμένα για την πτώση στη γη, αν τα αστέρια είναι όλα στην κατάλληλη θέση στον ουρανό και φροντίζει να έχει όλα όσα χρειάζονται για να εξασφαλίσει αυτή την επικοινωνία, πεπεισμένος πως ακόμα κι αν δεν υπάρχουν αυτές οι συνθήκες, εκείνος πρέπει να πράξει το έργο του.
Ο Συλλέκτης – ποιητής, έχει κι αυτός έναν συγκεκριμένο και δύσκολο συνάμα ρόλο.
Πρέπει να μαζέψει όλα αυτά τα υλικά που είναι απαραίτητα για να πετύχει η επικοινωνία.
Μαζεύει πέτρες, γραμματόσημα, σπασμένα γυαλικά, πώματα, λουλούδια και ο,τι κρίνει αναγκαίο για να μπορέσει να εξασφαλίσει στον άνθρωπο την ουράνια επικοινωνία.
Ουσιαστικά, αν δούμε τα δύο κείμενα διαλογικά, θα παρατηρήσουμε πως οι ποιητές ενστερνίζονται από έναν ρόλο, ένα επάγγελμα, προκειμένου να φέρουν εις πέρας το έργο τους.
Ο ένας είναι η συνέχεια του άλλου.
Ο ένας μαζεύει και συλλέγει τα αναγκαία υλικά και ο άλλος κάνει τον απαραίτητο έλεγχο.
Και οι δύο κοπιάζουν για την ουράνια επικοινωνία των ανθρώπων.
Μ.Σαχτούρη, Ο Ελεγκτής, ερμηνευτική προσέγγιση
Μιλάμε λοιπόν για τα φαντάσματα της τραγικής πραγματικότητας της μετεμφυλιακής Ελλάδας, και αν δούμε τη λέξη με την κυριολεκτική της σημασία ( φάσμα = αυτό που φαίνεται, ή η ανάλυση και η χρωματική διασπορά του φωτός) σημαίνει την απεικόνιση με εικόνα ποιητική του εφιαλτικού ειδώλου της πραγματικότητας που ζει ο ποιητής και ο τόπος του · ο ποιητής φεύγει από αυτήν την φρικιώδη , αντιποιητική πραγματικότητα που βιώνει ( από την οποία άλλωστε απουσιάζει κάθε χαρά, η χαρά βρίσκεται « στον άλλο δρόμο» , όπως υποδηλώνει ο δεύτερο μισό του τίτλου της συλλογής και μέσω της ποίησής του ) μέσω της ποίησής του.
Ο τίτλος του ποιήματος
Ο τίτλος του ποιήματος ορίζει το χώρο του, ώστε ο αναγνώστης να προετοιμαστεί για την είσοδό του στο μαγικό κόσμο της ποίησης. Ορίζει συνάμα και το χρέος του ποιητή, που είναι η αποκατάσταση της επικοινωνίας των ανθρώπων με τον « ουρανό» , το χώρο όπου διαφυλάσσονται οι αξίες, τα πνευματικά αγαθά. Ο ποιητής ως ελεγκτής των αστεριών, διαμεσολαβεί μεταξύ ουρανού και γης , προσπαθώντας να βοηθήσει στο να φτάσει το φως των αστεριών στη γη, το φως της ελπίδας για έναν ομορφότερο και δικαιότερο κόσμο στη σκληρή και απάνθρωπη γήινη πραγματικότητα. Καταλαβαίνουμε λοιπόν πως ο τίτλος συνδέεται άμεσα και συμβολικά με το περιεχόμενο του ποιήματος αναφερόμενος στη συνειδητή αποστολή του ποιητή να διατηρήσει ζωντανή την αντίσταση στο ηθικό σκοτάδι .
Ο τίτλος του ποιήματος απαρτίζεται , κατά τη σαχτουρική συνήθεια, από ένα έναρθρο προσηγορικό ουσιαστικό Η λεκτική εκφορά του , λοιπόν, ( με το οριστικό άρθρο που συνοδεύει το ουσιαστικό , το οποίο δηλώνει το υποκείμενο κάποιας ενέργειας- του ρόλου του ποιητή ) μας επιβάλλει να δεχτούμε : α) μιαν υποχρεωτικότητα και β) την αυστηρά καθορισμένη ιδιότητα του ποιητικού υποκειμένου, που έχει μια πολύ ξεκάθαρη αποστολή.
Ο χώρος του ποιήματος
ο χώρος του ποιήματος καλύπτει δύο επίπεδα: το γήινο επίπεδο και την ουράνια περιοχή .Το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται στη γη, η οποία στο ποίημα δεν περιγράφεται καθόλου, αλλά υποδηλώνεται κατερειπωμένη · διακειμενικά όμως αντιλαμβανόμαστε πως έχει υποστεί αυτήν την κατερήμωση με τους σφαγιασμούς και τις απάνθρωπες ενέργειες που χαρακτηρίζουν την εποχή που ζει ο ποιητής, αυτή των μετεμφυλιακών χρόνων · από δω θα ξεκινήσει ο ποιητής για να πραγματώσει το έργο του , « να ελέγξει τ΄αστέρια».
Από την άλλη πλευρά υπάρχει ο χώρος του ουρανού, ένας υπεργήινος χώρος, που αποτελεί το στόχο του ποιητή, αλλά έχει υποστεί και αυτός καίρια πλήγματα.
πρέπει και πάλι να ελέγξω
τ' αστέρια
εγώ
κληρονόμος πουλιών
πρέπει
έστω και με σπασμένα φτερά
να πετάω.»
είν' ο ουρανός
και λίγο χιόνι
πρέπει και πάλι να ελέγξω
τ' αστέρια
κληρονόμος πουλιών
πρέπει
έστω και με σπασμένα φτερά
να πετάω.
- Δ.Μαρωνίτης , Μίλτος Σαχτούρης, Άνθρωποι, χρώματα, ζώα, μηχανές, εκδ.Γνώση
- Γιώργος Παπαντωνάκης, Μίλτος Σαχτούρης , περιοδικό Νέα Παιδεία τχ 92, 1999
- Γ.Δάλλας, Εισαγωγή στην ποίησης του Σαχτούρη, εκδ.Κείμενα
- Θ. Κωνσταντινίδης, Οι μεταμορφώσεις στην ποίηση του Σαχτούρη, εκδ.Νεφέλη
- Ελένη- Παρασκευή Μιχαηλίδου, Ο ποιητής Σαχτούρης και η εποχή του
- Ποιος είναι, λοιπόν, ο Μίλτος Σαχτούρης; Ηλίας Μαγκλίνης , http://news.kathimerini.gr
- Αγάθης Γεωργιάδου, Η ποιητική περιπέτεια, Μεταίχμιο
- Α.Γεωργιάδου,Ε.Δεληγιάννη, Νεοελληνική Λογοτεχνία, εκδόσεις Ξιφαράς
Νέα Εστία τχ 1296, Διαβάζω τχ 263 Η λέξη τχ 123- 124 |
ΠΗΓΗ:
ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Μίλτος Σταχτούρης
Ὁ Ἐλεγκτής
Ἕνας μπαξές γεμάτος αἷμα
εἶν ὁ οὐρανός
καί λίγο χιόνι
ἔσφιξα τά σκοινιά μου
πρέπει καί πάλι νά ἐλέγξω
τ ἀστέρια
ἐγώ
κληρονόμος πουλιῶν
πρέπει
ἔστω καί μέ σπασμένα φτερά
νά πετάω.
(Τά φάσματα ἤ ἡ χαρά στόν ἄλλο δρόμο, 1958)
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
Α.
Ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ποίησης του Μίλτου Σαχτούρη είναι η χρήση υπερρεαλιστικών εικόνων.
Να καταγράψετε τις τρεις υπερρεαλιστικές εικόνες με τις οποίες διαρθρώνεται το συγκεκριμένο ποίημα.
Μονάδες 15
Β1. Έχει επισημανθεί ότι τα χρώματα είναι κυρίαρχο στοιχείο της ποιητικής του Μίλτου Σαχτούρη.
α) Να επαληθεύσετε με αναφορές στο ποίημα την παραπάνω επισήμανση.
Μονάδες 10
β) Να σχολιάσετε τον συμβολικό χαρακτήρα των χρωμάτων που κυριαρχούν στο ποίημα.
Μονάδες 10
Β2. Να σχολιάσετε τον τίτλο «Ὁ Ἐλεγκτής» του ποιήματος του Μίλτου Σαχτούρη ως προς τη γλωσσική του μορφή.
Μονάδες 20
Γ. «ἐγώ κληρονόμος πουλιῶν πρέπει ἔστω καί μέ σπασμένα φτερά νά πετάω.»
Να σχολιάσετε το περιεχόμενο των παραπάνω στίχων σε δύο παραγράφους ( λέξεις). Μονάδες 25.
Το ακόλουθο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου με τον τίτλο «Ανταπόδοση»
είναι ένα ποίημα για τον ρόλο του ποιητή.
Να το συγκρίνετε ως προς το περιεχόμενό του με το ποίημα «Ὁ Ἐλεγκτής» του Μίλτου Σαχτούρη.
Μονάδες 20
Ανταπόδοση
Πάλεψε μέ τίς λέξεις, μέ τό χρόνο, μέ τά πράγματα. Ἔδωσε θέση στήν πεταλούδα, στό χαλίκι, στ ἀλογάκι τῆς Παναγίας, στούς ὁλονύκτιους στεναγμούς τῶν ἄστρων, στή δροσοστάλα πού πέφτει ἀπ τό ροδόφυλλο, στ ἄρρωστο ἀηδόνι, στίς μεγάλες σημαῖες, στό γαλάζιο, στό κόκκινο, στό κίτρινο. Πλούτισε τόν κόσμο μέ μόχθο κι ἐγκαρτέρηση. Σκαλί σκαλί ἀνέβηκε τήν πέτρινη τεράστια σκάλα. Τώρα, ἐκεῖ πάνω, ἄλλα παράσημα δέν ἔχει πιά παρά τά βέλη στά γυμνά πλευρά του.
Ανθολογία Γιάννη Ρίτσου, Επιλογή Χρύσα Προκοπάκη,
Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Α.
Η ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη είναι σαφέστατα επηρεασμένη από τα ρεύματα του υπερρεαλισμού και του συμβολισμού, τα οποία εκδηλώνονται κυρίως μέσα από την κυριαρχία της φαντασίας, του παράλογου στοιχείου, της ποιητικής σκηνοθεσίας και της εικονοποιίας.
Οι εικόνες του Σαχτούρη έχουν τη βάση τους στην πραγματικότητα, όπου ζώα, πρόσωπα και πράγματα μεταπλάθονται με τη φαντασία και το παράλογο σε σύμβολα.
Οι εικόνες του παρουσιάζονται ως στοιχεία της καθημερινότητας, του γήινου και πραγματικού κόσμου που επεκτείνονται στον ουράνιο και φανταστικό κόσμο.
Εικόνες που επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή είναι: Η παρομοίωση του ουρανού με ματωμένο μπαχτσέ. Ο ουρανός είναι σαν ένας μπαξές, γεμάτος όμως από αίμα και λίγο χιόνι. Χρωματικά δημιουργείται μια ισχυρή αντίθεση ανάμεσα στο άσπρο και στο κόκκινο, με κυρίαρχο βέβαια το δεύτερο. Ο ουρανός είναι ο χώρος που φυλάσσονται οι αξίες, τα πνευματικά αγαθά.
Ο κόσμος αυτός είναι όμως γεμάτος αίματα και χιόνι, καθώς οι αξίες και τα ιδανικά στην εποχή του ποιητή έχουν ευτελιστεί. Η σκληρή πραγματικότητα των πολέμων έχει να δώσει μόνο αίμα και παγωνιά.
Ο ποιητής σφίγγει τα λουριά του και ελέγχει τ αστέρια. Ο ποιητής αιωρείται και ως άλλος «αλεξιπτωτιστής» και είναι επιφορτισμένος με την ευθύνη του ελέγχου των αστεριών. Πρέπει να διατηρεί φωτεινά τα αστέρια, να διατηρεί την επικοινωνία των ανθρώπων με τον ουρανό.
Το έργο του είναι ριψοκίνδυνο, χρειάζεται την εγρήγορσή του, γι αυτό σφίγγει τα σχοινιά του, ενεργοποιεί όλες τις δυνάμεις του. Ο ποιητής σαν πουλί με σπασμένα φτερά.
Ο ποιητής παρομοιάζεται με πουλί που μπορεί να πετάξει από την πραγματικότητα στον ουρανό, στο χώρο των πνευματικών αγαθών, στο κόσμο της ποίησης Το «κληρονόμος πουλιών» επιτείνει την έννοια του χρέους, γιατί ο ποιητής συνεχίσει την παράδοση των προηγούμενων ελεγκτών-ποιητών.
Η προσπάθεια όμως δεν είναι εύκολη γι αυτό και γίνεται με «σπασμένα φτερά», καθώς τα φτερά του έχουν σπάσει από τις δυσκολίες της εποχής.
Β.1.
α) Ο «Ελεγκτής» ανήκει στη συλλογή «Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο κόσμο».
Το πρώτο μέρος του τίτλου παραπέμπει στο χρωματικό φάσμα. Ο ποιητής έχει εξάλλου δηλώσει ότι η ενασχόλησή του με τη ζωγραφική τον βοήθησε στην ποίησή του. Τα εικαστικά στοιχεία και τα χρώματα παίζουν βασικό ρόλο στην ποίηση του Σαχτούρη. Έτσι και στον «Ελεγκτή» δεν είναι λίγες οι χρωματικές αναφορές που υπάρχουν στο ποίημα.
Συγκεκριμένα στους στίχους
1-2 «Ένας...ο ουρανός» συναντάμε το κόκκινο χρώμα του ουρανού, αλλά και την πολυχρωμία του «μπαξέ» και στο στίχο 3 το λευκό χρώμα του χιονιού («και λίγο χιόνι»).
β) Το χρώμα του ουρανού είναι κόκκινο, όπως το αίμα, που συμβολίζει τόσο τη ζωή όσο και το θάνατο.
Ο χρωματικός όρος συμπλέκεται με το ποιητικό υποκείμενο με απροσδόκητο τρόπο μέσω της περίφρασης «μπαξές γεμάτος αίμα».
Ο ματωμένος ουρανός παραπέμπει στα βιώματα του ποιητή από το Β Παγκόσμιο Πόλεμο αλλά και τον εμφύλιο πόλεμο.
Η πολυχρωμία του μπαξέ παραπέμπει στην ιδεατή κατάσταση στην οποία θα έπρεπε να βρίσκεται ο ουρανός, δηλαδή στην ποικιλία και την αρμονία της διαφορετικότητας.
Τέλος το λευκό του χιονιού παραπέμπει στην αγνότητα αλλά και στην παγωνιά και τις δυσκολίες του μετώπου κατά το Β Παγκόσμιο Πόλεμο.
Β.2.
Οι τίτλοι στον Σαχτούρη είναι συνήθως ουσιαστικά συνοδευόμενα από ένα οριστικό άρθρο (π.χ. Η Αποκριά, Το ψωμί).
Αυτός είναι ένας τρόπος για να ορίσει ο ποιητής το χώρο του, ώστε να προετοιμαστεί ο αναγνώστης της ποίησής του για την είσοδο στον μαγικό του κόσμο όπου κατά κανόνα παρακολουθεί μια παράξενη και ωστόσο γοητευτική μικρή ιστορία. Αυτό το χαρακτηριστικό είναι εμφανές και στον «Ελεγκτή».
Με την τεχνική αυτή ο ποιητής επιδιώκει από την αρχή του ποιήματος να ορίσει τόσο το χώρο στον οποίο θα εκτυλιχθεί η ποιητική ιστορία του όσο και η αποστολή την οποία θα αναλάβει ο ποιητής.
Γ.
Η τρίτη εικόνα του ποιήματος αρχίζει με την αυτονόμηση του «εγώ», γιατί ο ποιητής θέλει να δείξει ότι ο έλεγχος του ουρανού αποτελεί προσωπική γι αυτόν υπόθεση.
Έτσι, το αυτονομημένο «εγώ» ξεχωρίζει στο ποίημα και βαραίνει νοηματικά περισσότερο με το στίχο «κληρονόμος πουλιών», όπου ο ποιητής θεωρεί την ευθύνη του ακόμη μεγαλύτερη, αφού επωμίζεται τη συνέχεια της πνευματικής παραγωγής που του κληροδότησαν οι προηγούμενοι ποιητές-ελεγκτές.
Στη συνέχεια του ποιήματος συνδέει το «εγώ» με το «πρέπει» και με τη βουλητική πρόταση «να πετάω» τονίζοντας όχι μόνο ότι η αποστολή του αποτελεί μονόδρομο, αλλά και ότι αυτή η αποστολή ισχύει στο παρόν και το μέλλον.
Παράλληλα, επιχειρώντας τον αποσυμβολισμό των «σπασμένων φτερών» πρέπει να τονίσουμε ότι ο ποιητής δεν κάμπτεται και δεν πτοείται από καμιά αντιξοότητα. Έχει πλήρη συνείδηση της αποστολής του.
Εξάλλου, ο ποιητής έζησε σε μια περίοδο εξαιρετικά ταραγμένη, οπότε θα θεωρούσε τον εαυτό του φυγόμαχο αν εγκατέλειπε το έργο του και το ποιητικό του χρέος απέναντι στην κοινωνία. Δ.
Και τα δύο ποιήματα ανήκουν στα «ποιήματα για την ποίηση» και έχουν αυτοαναφορικότητα, αναφέρονται δηλαδή στην ευθύνη της ποιητικής πράξης αλλά και του δημιουργού.
Και οι δύο ποιητές αναθέτουν στην ποίηση και τον ποιητή κοινωνικό ρόλο, στον οποίο ο ποιητής αντεπεξέρχεται αντιμετωπίζοντας ανυπέρβλητες δυσκολίες.
Συγκεκριμένα ο Σαχτούρης αναθέτει στον ποιητή το ρόλο του ελεγκτή, που έχει την ευθύνη να διατηρεί ανοιχτό το δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στον άνθρωπο και το χώρο του πνεύματος. Το έργο του ποιητή-ελεγκτή είναι δύσκολο και με συνεχή εμπόδια, αφού έχει να αντιμετωπίσει τις δυσχερείς συνθήκες της εποχής. Οι πόλεμοι έχουν αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στις ψυχές των ανθρώπων και οι αξίες και τα ιδανικά διέρχονται βαθιά κρίση. Μάλιστα με το στίχο «έσφιξα τα σχοινιά μου» προϊδεαζόμαστε για τις αντιξοότητες που ο ποιητής αντιμετωπίζει και την κινητοποίηση που πρέπει να επιδείξει. Ενώ με το «πρέπει έστω και με σπασμένα φτερά» αντιλαμβανόμαστε ότι η προσπάθεια δεν θα είναι αναίμακτη αλλά με απώλειες.
Στην «Ανταπόδοση» ο Ρίτσος θεωρεί και αυτός πως ο ρόλος της ποίησης και του ποιητή είναι κοινωνικός. Χρέος του ποιητή είναι να κάνει ποίηση που απευθύνεται στους ανθρώπους και τα προβλήματά τους και όχι να περιχαρακώνεται στο μικρόκοσμό του, απομακρυσμένος από την πραγματικότητα. Στη προσπάθειά του συναντά κι αυτός δυσκολίες, εμπόδια «με μόχθο και εγκαρτέρηση», «σκαλί-σκαλί», «πέτρινη τεράστια σκάλα». Η ανταπόδοση για το μόχθο που έχει καταβάλλει δεν είναι άλλη από «βέλη στα γυμνά πλευρά του».
Και σε αυτή την περίπτωση ο ποιητής εμφανίζεται ευάλωτος και βγαίνει πληγωμένος και καταπονημένος από τη προσπάθεια.
έλος αξίζει να επισημάνουμε ότι και οι δύο ποιητές χρησιμοποιούν την εικονοποιΐα και τα χρώματα προκειμένου να αποδώσουν πιο αποτελεσματικά τους συμβολισμούς στα ποιήματά τους.
Τα θέματα επιμελήθηκαν τα φροντιστήρια «ΟΜΟΚΕΝΤΡΟ» Φλωρόπουλου. Ευαγγέλου Μ. Λάμπρου Μ. Μαμέκας Η.
ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ
https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/2969
Η ζωή του
Ο Μίλτος Σαχτούρης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1919 και ήταν δισέγγονος του Υδραίου ναυάρχου του 1821 Γεωργίου Σαχτούρη. Πέρασε τα πέντε πρώτα χρόνια της ζωής του στη Θεσσαλονίκη και στο Ναύ¬πλιο, εξαιτίας του επαγγέλματος του πατέρα του, που ήταν δικαστι¬κός. Έπειτα εγκαταστάθηκε με την οικογένεια του οριστικά στην Αθήνα. Αφού τελείωσε τη Μέση Εκπαίδευση, ο Σαχτούρης γράφτη¬κε στη Νομική, ενώ παράλληλα μελετούσε λογοτεχνία και δημοσίευε διηγήματα με το ψευδώνυμο Μίλτος Χρυσάνθης. Μετά το θάνατο του πατέρα του, το 1939, διέκοψε τις σπουδές του, για να αφοσιωθεί στην ποίηση. Υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία το 1949-1951, έπαθε όμως νευρικό κλονισμό, επειδή δεν μπορούσε να προσαρμο¬στεί στη στρατιωτική ζωή. Το 1987 τιμήθηκε με το Α’ Κρατικό Βραβείο Ποίησης για την ποιητική του συλλογή Εκτοπλάσματα και το 1995 παρασημοφορήθηκε για το έργο του από τον Πρόεδρο της Ελ¬ληνικής Δημοκρατίας. Δεν παντρεύτηκε ποτέ, είχε όμως πάντα στο πλευρό του τη σύντροφο της ζωής του Γιάννα Περσάκη. «Mια δυο φορές που κινδύνευσα να παντρευτώ, ο πατέρας των κοριτσιών έλεγε «Όχι, γιατί ποιητής δεν είναι επάγγελμα» και χάλαγε ο γάμος. Eίχα σκοπό ότι δε θα κάμω τίποτ’ άλλο» είπε στην Eλένη Zιώγα στην Η Καθημερινή το 1990. Kαι πράγματι, δεν έκανε ποτέ κανένα βιοποριστικό επάγγελμα. Πέθανε στην Αθήνα στις 29Μαρτίου του 2005.
Το έργο του
Το 1938 δημοσίευσε με το ψευδώνυμο Mίλτος Xρυσάνθης ένα διήγημα στο περιοδικό Εβδομάδα. Το 1939 πέθανε ο πατέρας του και ο ίδιος έκαψε τα βιβλία της Νομικής αποφασισμένος να επιδοθεί αποκλειστικά στην ποίηση. Συνέχισε (πάντα με ψευδώνυμο) να δημοσιεύει διηγήματα και το 1941 εξέδωσε με δικά του χρήματα την πρώτη του ποιητική συλλογή H μουσική των νησιών μου, για την οποία αργότερα θα δηλώσει: «Πιστεύω ότι και στο πρωτόλειό μου, την πρώτη ποιητική συλλογή που εξέδωσα φοιτητής, είκοσι ενός ετών — και έκαψα τελικά — αν παραμερίσει κανείς τις πρόδηλες επιρροές από Kαβάφη και Kαρυωτάκη μπορεί να βρει το ποιητικό μου στίγμα». Tο 1943 γνωρίστηκε με τον Nίκο Eγγονόπουλο, μια συνάντηση που στάθηκε καθοριστική για τον Σαχτούρη. Tο 1945 εξέδωσε από τις εκδόσεις «Ίκαρος», με παρότρυνση του Eγγονόπουλου, την συλλογή H λησμονημένη και τρία χρόνια αργότερα, το 1948, τις Παραλογαίς, σε 250 αριθμημένα αντίτυπα. Tο 1952 κυκλοφόρησε η συλλογή Mε το πρόσωπο στον τοίχο «ένα από τα ωραιότερα βιβλία μου», όπως είπε σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Η Kαθημερινή το 2000: «Πούλησε πέντε αντίτυπα. Έτρεχα στα βιβλιοπωλεία να δώσω βιβλία και τα πιο πολλά τα επέστρεφαν». Tότε είναι που άρχισε να συχνάζει στο «Mπραζίλιαν» της οδού Bουκουρεστίου, μαζί με τον Eλύτη, τον Σινόπουλο, την Bακαλό, τον Παπαδίτσα, τον Kαρούζο, κ.ά.
Το 1955 πέθανε η μητέρα του και την ίδια χρονιά γνωρίστηκε με την ζωγράφο Γιάννα Περσάκη. Tο 1960, κι αφού είχαν προηγηθεί οι συλλογές Όταν σας μιλώ, Tα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο, και O περίπατος, η ποίηση του Mίλτου Σαχτούρη άρχισε να αναγνωρίζεται ευρύτερα. H Nόρα Aναγνωστάκη δημοσίευσε την πρώτη ολοκληρωμένη κριτική προσέγγιση, με τίτλο «Oι «δύσκολοι καιροί» μέσα από την ποίηση του Σαχτούρη» στο περιοδικό Kριτική. Δύο χρόνια αργότερα, το 1962, ο Σαχτούρης τιμήθηκε με το Δεύτερο Kρατικό Bραβείο Ποίησης για την συλλογή Tα στίγματα. Aκολούθησαν οι συλλογές Σφραγίδα ή η Όγδοη Σελήνη (1964) και Tο σκεύος (1971). Tα τελευταία χρόνια της ζωής του ήταν ολιγογράφος. Εξέδωσε τις συλλογές: Xρωμοτραύματα (1980), Eκτοπλάσματα (1986), Kαταβύθιση (1990), Έκτοτε (1996), Aνάποδα γυρίσαν τα ρολόγια (1998). Το 1987 τιμήθηκε με το Α’ Κρατικό βραβείο ποίησης, το 1995 παρασημοφορήθηκε γα το έργο του από τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας και το 2003 τιμήθηκε με το Mεγάλο Kρατικό Bραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του. Συνεργάστηκε με διάφορα περιοδικά, μετέφρασε Μπρεχτ, ενώ τα ποιήματά του μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες.
Οι επιδράσεις στην ποίηση του Μ. Σαχτούρη
Ο Μίλτος Σαχτούρης ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά ποιη¬τών, που απεικονίζουν στο έργο τους τις τραυματικές εμπειρίες του Β’ Παγκόσμιου πολέμου και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων. Ο Λ. Πολίτης τον κατατάσσει στους ποιητές της μεταπολεμικής γενιάς που «δίνουν έκφραση στην αγωνία και το υπαρξιακό άγχος του ανθρώπου της εποχής μας» («υπαρξιστές»). Ωστόσο είναι δύσκολο να κατατάξουμε το Σαχτούρη σε μία μόνο κατηγορία, καθώς ακολούθησε διάφορες τάσεις. Οι περισσότεροι μελετητές τον εντάσσουν στους «νεοϋπερρεαλιστές», που έμειναν ανεπηρέαστοι από τις ιδεολογικές διαμάχες της εποχής τους. Οι νεοϋπερρεαλιστές αναζητούσαν την ανανέωση της ποιητικής μέσω μιας νέας εφαρμογής των αρχών του υπερρεαλισμού σε συνδυασμό με άλλα ανανεωτικά κινήματα (εξπρεσιονισμό, υπαρξισμό).
Γενικά η ποίηση του Σαχτούρη δέχτηκε επιδράσεις από τρία ρεύματα: τον υπαρξισμό¹, τον εξπρεσιονισμό² και τον υπερρεαλισμό³. Οι στίχοι του αποκαλύπτουν την υπαρξιακή αγωνία του, που απορρέει από την προ¬σωπική του θέση στον κόσμο. Από τον εξπρεσιονισμό δανείζεται τον ελεύθερο από δεσμεύσεις στίχο, την εκτεταμένη χρήση της μεταφοράς και της εικόνας, την απεικόνιση του κόσμου, όπως τον συνέλαβε με τη φαντασία και τα προσωπικά βιώματα του. Αντλεί την έμπνευση του, όπως όλοι οι εξπρεσιονιστές, από το θέμα του πολέμου και την απόγνωση του ανθρώπου από τις μηχανές. Από τον υπερρεαλισμό δανείζεται τον κατακερματισμό του στίχου, την απουσία στίξης, τη λιτότητα στα εκφραστικά μέσα, την εντυπωσιακή και τολμηρή εικονοπλασία και το παράλογο στοιχείο, που αποτελεί την ουσία της ποίησης του, καθώς και μια αλληγορική έκφραση της αλή¬θειας που βιώνει ο ποιητής. Η γραφή του είναι αντιλυρική και αποβλέ¬πει, κυρίως, στη διατύπωση κάποιου υπολανθάνοντος μηνύματος.
Τα βασικά γνωρίσματα της ποίησης του Μ. Σαχτούρη
- Η φανταστική εγγραφή του εμπράγματου κόσμου στην ποίησή του (τολμηρή φαντασία).
- Η ποίηση του Σαχτούρη είναι υπαινικτική και αντικατοπτρίζει υποκειμενικά τον κόσμο
- Τα «υλικά» του δεν είναι ακριβώς σύμβολα που αισθητοποιούν καταστάσεις, αλλά απλά καθημερινά πράγματα, που αποκαλύπτουν την εφιαλτική πλευρά της ζωής.
- Εκφράζει στην ποίησή του την υπαρξιακή του αγωνία: το προσωπικό του βίωμα μεταπλάθεται σε μια ποίηση όπου κυριαρχεί ο πόνος και η ανθρώπινη οδύνη ως βαθύτερη αξία της ανθρώπινης ύπαρξης.
- Τα θέματά του είναι εμπνευσμένα από την καθημερινή ζωή και από τα δύσκολα χρόνια του Εμφυλίου και της μετεμφυλιακής περιόδου.
- Τα μοτίβα του (πουλιά, ζώα, ουρανός, ψωμί, ζητιάνα, άγγελοι) εμφανίζονται συνήθως ως η διπλή όψη του μοτίβου ζωή-θάνατος.
- Η ιστορία-μήνυμα (συνήθως η ιστορία του ποιήματος είναι μονοσήμαντη και περιέχει ένα κρυμμένο μήνυμα)
- Η εικονοπλασία: οι εικόνες του αποδίδουν την πραγματικότητα, όπου πρόσωπα, ζώα και πράγματα μεταπλάθονται με τη φαντασία και το παράλογο σε αρχετυπικές μορφές (αντιστροφή της πραγματικότητας). Επειδή η ποίηση του Σαχτούρη ενέχει δραματικότητα, οι εικόνες της συνήθως αποδίδονται με λέξεις που μεταδίδουν τη φρίκη, τον κομματιασμένο κόσμο και μια πληγωμένη συνείδηση. Τέλος, οι εικόνες του Σαχτούρη είναι φορείς μηνυμάτων και παραπέμπουν κατευθείαν στην ιδέα που θέλει να περάσει ο ποιητής (ιδεοπλαστική εικόνα → η εικόνα δηλαδή που περιέχει ένα μήνυμα, μια ιδέα)
- Η χρήση συμβόλων και αλληγοριών (μέθοδος της παραποίησης)
- Το παράλογο στοιχείο
- Η λέξη ουρανός και άλλα συμπαντικά στοιχεία χρησιμοποιούνται συχνά (το γήινο με το ουράνιο στοιχείο αλληλοδιαπλέκονται).
- Η σκηνική διάρθρωση (ή ποιητική σκηνοθεσία) των ποιημάτων του (τα ποιήματά του διαρθρώνονται σε ευδιάκριτες διαδοχικές σκηνές, μια τεχνική που θυμίζει κινηματογραφική λήψη).
- Η απλή γλώσσα
- Η λιτότητα των εκφραστικών μέσων, καθώς αναδεικνύει χωρίς μεγαλοστομίες την ουσία των πραγμάτων
- Ο ελεύθερος στίχος
- Η εκτεταμμένη χρήση μεταφορών
- Η αντιλυρική γραφή (αντιλυρικό ύφος)
1. Υπαρξισμός: ιδεολογικό ρεύμα που εκφράζει το άγχος του ανθρώπου απέναντι στο πρόβλημα της ζωής και του θανάτου.
2. Εξπρεσιονισμός: κίνημα που ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώ¬να και συνδέθηκε με την πρωτοπορία του μοντερνισμού. Χαρακτηριστικό του κινήματος αυτού είναι η επανάσταση και η προσπάθεια δημιουργίας ενός νέου κόσμου μέσα από μια ριζικά ανανεωμένη τέχνη.
Στη λογοτεχνία, οι εξπρεσιο¬νιστές απελευθερώνουν το στίχο από κάθε παραδοσιακό στοιχείο και κάνουν εκτεταμένη χρήση της μεταφοράς και της εικόνας. Κυριαρχεί το άλογο, φαντασιακό στοιχείο, τα έντονα συναισθήματα, η συγκίνηση και το πάθος. Κεντρικό θέμα του εξπρεσιονισμού είναι ο πόλεμος και η βία, καθώς και η απόγνωση του ανθρώπου από τη μηχανή. Ο εξπρεσιονισμός θεωρείται προάγγελος του υπερρεαλισμού.
3. Υπερρεαλισμός: Σημαντικό επαναστατικό κίνημα που απέβλεπε στην ανανέω¬ση όλων των ηθικών αξιών. Διακήρυττε την απελευθέρωση της τέχνης από τα δεσμά της λογικής, καθώς και την παντοδυναμία του ονείρου. Σύμφωνα με τους υπερραλιστές ο καλιτέχνης –και ο άνθρωπος γενικότερα- δεν πρέπει να μένει εγκλωβισμένος στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής, αλλά να χρησιμοποιεί τη φαντασία, την τύχη, το όνειρο και το ασυνείδητο, σπάζοντας τα δεσμά του ρεαλισμού και της αληθοφάνειας. Μόνο έτσι θα μπορέσει να αντικρύσει νέους ορίζοντες και να φτάσει σε μια «υπερ-πραγματικότητα». Χρησιμοποίησε κυρίως την αυτόματη γραφή χωρίς τον έλεγχο της λογικής και την καταγραφή του ονείρου και του υποσεινηδήτου. Οι υπερρεαλιστές, επηρεασμένοι από τη ψυχανάλυση, έφεραν την επανάσταση τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη μορφή της ποίησης: οι λέξεις αυτονομούνται, απουσιάζει η στίξη και οι στίχοι κατακερματίζονται.
Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ
Εισαγωγικά
Το ποίημα «Ο Ελεγκτής» ανήκει στην ποιητική συλλογή Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο (1958), που εντάσσεται στη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Σαχτούρη με τίτλο Ποιήματα (1945-1971). Η κεντρική λέξη του τίτλου της συλλογής («φάσματα») έχει τριπλή ση¬μασία: είδωλο, φάντασμα, φάσμα χρωμάτων (που έχουν ιδιαίτερη λειτουργία στην ποίηση του Σαχτούρη). Έτσι, ο τίτλος παραπέμπει στο εφιαλτικό είδωλο της πραγματικότητας και στο φασματικό εικονι¬σμό του κόσμου: ο ποιητής απομακρύνεται χρονικά από τις τραυματι¬κές εμπειρίες και τις καταγράφει σε μια φανταστική πραγματικότητα, από την οποία απουσιάζει η χαρά. Τα «φάσματα» (τα είδωλα, τα φα¬ντάσματα, ο φόβος, η φρίκη) είναι παρόντα, αλλά η «χαρά» βρίσκεται αλλού («στον άλλο δρόμο»).
Το θέμα
Το ποίημα έχει ως θέμα του το χρέος του ποιητή να «πετάει» ψηλότερα από τους άλλους ανθρώπους και να φρουρεί ως πνευματικός ταγός τις πανανθρώπινες αξίες.
Πρόσωπα
Το πρόσωπο του ποιήματος είναι ο «ελεγκτής», που προβάλλεται με το α’ ρηματικό πρόσωπο και έχει σημεία ταύτισης με τον ποιητή: είναι «κληρονόμος πουλιών» και έχει «φτερά», γνωρίσματα που παραπέμπουν στην ποιητική ιδιότητα του Σαχτούρη. Επίσης, ο «ελεγκτής» ζει σε δύσκολα χρόνια, όπως υποδηλώνει ο ματωμένος ουρανός, το χιόνι και τα σπασμένα φτερά: είναι τα χρόνια τα μεταπολεμικά, τη φρίκη των οποίων έχει έντονα στη μνήμη του ο ποιητής.
Ο «ελεγκτής» εύκολα ταυτίζεται με τον ποιητή λόγω των σχετικών βιωμάτων και αντιλήψεών του. Σ’ αυτήν την ταύτιση συντελεί και το «εγώ» του ποιήματος, που προβάλλεται αυτόνομο στο στίχο 7.
Δομή
o Ο τίτλος: ο τίτλος του ποιήματος «Ο Ελεγκτής» ακολουθεί τη συνήθη τακτική του Σαχτούρη: ένα ουσιαστικό συνοδεύεται από ένα οριστικό άρθρο (π.χ. «Το Ψωμί», «Ο Συλλέκτης», «Η Αποκριά»). Αυτός είναι ένας τρόπος για να ορίσει ο ποιητής το χώρο του, ώστε να προετοιμαστεί ο αναγνώστης για την είσοδο στον μαγικό ποιητικό του κόσμο.
Ο τίτλος έχει συμβολικό περιεχόμενο και αναφέρεται στη συνειδητή αποστολή του ποιητή να βρίσκεται σε εγρήγορση για να «ελέγχει τ’αστέρια» και «να πετάει».
o Ο χώρος και ο χρόνος: στο ποίημα είναι ευδιάκριτα δύο επίπεδα χώρου: η ουράνια και η γήι¬νη πραγματικότητα, που καθορίζονται με τις λέξεις «αίμα» και «χιόνι». Ο ουρανός μοιάζει με κήπο αιματοβαμμένο και χιονισμένο και η γη φαίνεται κατερειπωμένη. Και οι δύο χώροι παραπέμπουν συμβολικά στη ζοφερή μετεμφυλιακή περίοδο (δεκαετία του ’50).
o Οι νοηματικές ενότητες: Τα δομικά στοιχεία των ποιημάτων του Σαχτούρη, όπως ειπώθηκε παραπάνω, είναι συνήθως τα ακόλουθα:
α) η ιστορία-μήνυμα,
β) η σκηνική διάρθρωση και
γ) η ιδεοπλαστική εικόνα.
Κάθε σκηνή απο¬τελεί μια ενότητα και ταυτίζεται με μια εικόνα, ενώ το μήνυμα προ¬έρχεται από όλες τις σκηνές έμμεσα. Στο συγκεκριμένο ποίημα έχου¬με τις εξής σκηνές-εικόνες:
1)Στίχοι 1-3: Στην πρώτη ενότητα ο ουρανός παρομοιάζεται με μπα¬ξέ γεμάτο αίμα και χιόνι.
2) Στίχοι 4-6: Στη δεύτερη ενότητα παρουσιάζεται ο ποιητής-ελεγκτής.
3) Στίχοι 7-11: Στην τρίτη ενότητα τονίζεται η ευθύνη του ποιητή στον κόσμο
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
Ενότητα Α: η εικόνα του «κακοποιημένου ουρανού»
Η εικόνα αυτή είναι ιδεοπλαστική, μεταφέρει δηλαδή ένα μύνημα. Επίσης είναι υπερρεαλιστική, γιατί προέρχεται από τον φανταστικό κόσμο της ποίησης. Οι τρεις πρώτοι στίχοι απεικονίζουν το σκηνικό: τον ουρανό που μοιά¬ζει με κήπο αιματοβαμμένο και χιονισμένο (μεταφορά). O ουρανός παραβάλλεται με μπαξέ, ο ο οποίος όμως δεν είναι γεμάτος από λουλούδια και δέντρα, αλλά από αίμα που έχει απομείνει πάνω στο λευκό χιόνι. Η λέξη «μπαξές» αισθητοποιεί τον ασαφή χώρο του ουρανού και τον κάνει πιο συγκεκριμένο και πιο οικείο στις αισθήσεις μας. Η εικόνα ανακαλεί στο μυαλό μνήμες του αλβανικού πολέμου: το αίμα των στρατιωτών, που βάφει κόκκινο το χιόνι, το σκληρό χειμώνα του ’42, την Κατοχή, τον Εμφύλιο και όλες τις μεταπολεμικές αντιπαλότητες. Το άσπρο, που συμβολίζει την ηρεμία και την επικράτηση του πνέυματος επί της ύλης, έχει εξαλειφθεί από το κόκκινο του μίσους. Ο ποιητής παίζει με την αντίθεση των χρωμάτων: το λευκό του χιονιού και το κόκκινο του αίματος, που αποτελούν και τα αγαπημένα χρώμα¬τα της ποίησης του. Εδώ όμως βλέπουμε πως ακόμη και το χιόνι, που είναι στοιχείο αγνότητας και εσωτερικής καθαρότητας, είναι λίγο και με αλλαγμένο χρώμα (από άσπρο γίνεται και αυτό κόκκινο). Καταλαβαίνουμε, επομένως, πως η αισιοδοξία δεν κυριαρχεί σε αυτήν τη μακάβρια εικόνα. Ο ουρανός —πάγιο αίτημα στην ποίηση του Σαχτούρη— συμβολίζει τον πνευματικό χώρο στον οποίο κινείται ο ποιητής, εκεί όπου η ελευθερία, η δικαιοσύνη και οι άλλες αξίες έχουν περίοπτη θέση. Στην ενότητα αυτή μπορεί να διακρίνει κανείς και το δεύτερο επίπεδο χώρου, το γήινο, αφού το αίμα και το χιόνι θα πέσουν από τον ουρανό στη γη.
Ο ουρανός είναι ο ποιητικός χώρος που καλύπτει τόσο τις πνευματικές όσο και τις συναισθηματικές ανάγκες του ανθρώπου, διότι εκεί βρίσκεται η χαρά και η ελευθερία. Εξάλλου το γαλάγιο είναι το χρώμα της απόλυτης ελευθερίας, της ουράνιας αλήθειας και της αιωνιότητας. Όμως το χιόνι και το αίμα καθιστούν τον ουρανό πιο δυσπρόσιτο (το κακό έχει συμβάλλει στο χώρο των ιδεών και των αξιών). Ο ουρανός εδώ δεν είναι γαλανός, ούτε παρουσιάζει πληρότητα και ευτυχία, καθώς φράση “γεμάτος αίμα” αντιστρέφει αμέσως το κλίμα. Τα είδωλα των αντιθέσεων, ο πόνος του πολέμου, τα φαντάσματα του παρελθόντος σκοτώνουν το όνειρο και εξορίζουν τη φαντασία. Το “λίγο χιόνι” του δεύτερου στίχου αφήνει βέβαια κάποια περιθώρια δράσης, εφόσον πραγματοποιηθούν αυτά που ο ποιητής αναφέρει παρακάτω ( σύνδεση με την επόμενη εικόνα).
Ενότητα Β: η εικόνα του «ουράνιου μηχανοδηγού»
Στην πρώτη εικόνα είδαμε ότι στον ουρανό-μπαξέ υπάρχουν δυσκολίες. Γι’ αυτό ο ποιητής σφίγγει τα σκοινιά του, ώστε να βρίσκεται σε κατάσταση ετοιμότητας. Η δεύτερη σκηνή, λοιπόν, απεικονίζει το ποιητικό υποκείμενο στον ουρανό ως ελεγκτή «μηχανοδηγό», που προσδένεται και σφίγγει τα σκοινιά του για να κρατη¬θεί ψηλά. Προσπαθεί να ενεργοποιήσει όλες του τις δυνάμεις και να αποκαταστήσει τη επικοινωνία με τον ουρανό, προκειμένου να ακολουθήσει τη δύσκολη αλλά και ανοδική πορεία προς την πνευματική ανάταση ( ο ποιητής μεταβαίνει από τον κόσμο της λογικής στον υπερβατικό κόσμο του ονείρου).Έχει ανάγκη από ασφάλεια, σταθερότητα και σιγουριά στο δύσκολο αυτό εγχείρημα.. Το ρήμα «έσφιξα», σε χρόνο αόριστο, υποδηλώνει τη δυσκολία της αποστολής του, η οποία έχει εκτελεστεί και στο παρελθόν, δεν αποτελεί δηλαδή διαδικασία που γίνεται για πρώτη φορά. Έχει προφανώς κληθεί να ξαναελέγξει το φως των αστεριών. Η συνύπαρξη του παρελθόντος με το παρόν (“έσφιξα” – “να ελέγξω”) παρουσιάζει τη δράση του ελεγκτή διαχρονικά παρούσα, σε κάθε δύσκολη στιγμή. Ποιο είναι όμως το χρέος του; Έχει ευθύνη, σ’ αυτή την εφιαλτική εποχή, να ελέγχει το φως των αστεριών και να επικοινωνεί με τον ουρανό, δηλαδή να διατηρεί την πνευματική του νηφαλιότητα και να τη μεταλαμπαδεύει στους άλλους. Η χρήση του «πρέπει» μεταθέτει το έργο του ποιητή στο χώρο της δεοντολογίας και υποδηλώνει την αγωνία και την αναγκαιότητα του να ανταποκριθεί στην αποστολή του, ενώ το επίρρημα «πάλι» δηλώνει την αναγκαιότητα της συνεχούς επαγρύπνησης, Για να κάνεις, λοιπόν, κανείς αυτό το παράτολμο εγχείρημα, χρειάζεται αποφασιστικότητα, ετοιμότητα και αυτοσυγκέντρωση.
Ο ποιητής αισθάνεται την ανάγκη να λειτουργήσει ως ελεγκτής, γιατί αυτό του επιτάσσει το χρέος του απέναντι στον εαυτό του, στην ποίηση και στους άλλους ανθρώπους. Επομένως «Ελεγκτής» των αστεριών είναι ο ποιητής, ο οποίος ως πνευματικός οδηγός μας κατευθύνει από τον κόσμο της λογικής στον κόσμο του παράλογου. Σε μια εποχή ισοπεδωτική για τις αξίες, όπου ο εφιάλτης του εμφυλίου και της μεταπολεμικής περιόδου ζωντανεύουν, ο ποιητής οφείλει να ελέγχει τα αστέρια, να φωτίζει το δρόμο προς τον ουρανό, να διαφυλάττει τα πνευματικά αγαθά και τα ιδανικά, κουβαλώντας μαζί του όσο περισσότερους απλούς ανθρώπους μπορεί. Έχει υποχρέωση να μην αφήσει τους ανθρώπους να σπαράσσονται, γιατί έτσι εγκαταλείπουν το πνεύμα τους και απορροφώνται από την ύλη. Αυτό το δύσκολο ταξίδι, το επικίνδυνο άλμα προς τον ουρανό, δεν είναι σε θέση να το πραγματοποιήσει ένας απλός άνθρωπος, γι’ αυτό ο ποιητής πρέπει να είναι σε εγρήγορση και συνεχή επαγρύπνηση, σαν ένας άγρυπνος φρουρός του ουρανού, που ελέγχει αν τα αστέρια εξακολουθούν να έχουν το ασημόχρυσο χρώμα τους. Τα στέρια δεν πρέπει να σβήσουν, γιατί τότε θα απλωθεί το απόλυτο σκοτάδι και στον ουρανό και στη γη. Ο ποιητής, χάρη στις ξεχωριστές του ικανότητες, μπορεί να πλησιάζει τον ουρανό και να οδηγεί τους υπόλοιπους ανθρώπους από την πεζή πραγματικότητα στον κόσμο του ονείρου και της φαντασίας (ποιητής →διαμεσολαβητής και καθοδηγητής, προκειμένου να απολαύσουν τα αγαθά του πνεύματος και οι απλοί άνθρωποι). Ευθύνη του ποιητή είναι να εκπληρώσει αυτό το διαρκές αίτημα για ουρανό. Η ανάληψή αυτής της ευθύνης προβάλλει ως επιτακτική ανάγκη και δε χωρά αναβλητικότητα ή παθητικότητα.
Ενοτητα Γ: η εικόνα του ποιητή με τα σπασμένα φτερά
Η τρίτη εικόνα παρουσιάζει τον ποιητή μεταμορφωμένο σε πουλί να εποπτεύει τον ουράνιο και το γήινο χώρο. Ο ποιητής δηλαδή μεταμορφώνεται σε πουλί που έχει κληρονομήσει την ευθύνη της διαφύλαξης της πνευματικής παράδοσης. Στο στίχο 7 το ποιητικό υποκείμενο αυτονομείται («εγώ») για να τονιστεί ακόμη περισσότερο η ατομική του ευθύνη. Το ποιητικό υποκείμενο μπαίνει ανάμεσα στις δύο εικόνες, καθ΄ψς βρίσκεται στο μέσο της απτής πραγματικότητας και της φαντασίας. Με τη φράση «κληρονόμος πουλιών» καθορίζεται η αποστολή του ποιητή: η φύση του ποιητή, οι ξεχωριστές ιδιότητες με τις οποίες είναι προικισμένος, η δυνατότητά του να ίπταται ψηλότερα από άλλους ανθρώπους και να αιωρείται ανάμεσα στη γη κι στον ουρανό. Η ιδιότητα αυτή των πουλιών συμβολίζει την απελευθέρωση. Κοινός, λοιπόν, χώρος του ποιητή και των πουλιών είναι ο ουρανός. Ως «κληρονόμος πουλιών», αγωνίζεται να είναι συνεπής στο χρέος του, «έστω και με σπασμένα φτερά». Η φράση αυτή απεικονίζει τα ψυχικά τραύματα και τις δυσάρεστες εμπειρίες του ποιητή από τη δύσκολη εκείνη εποχή. Είναι η κόλαση του πολέμου, του εμφυλίου και των μετεμφυλιακών χρόνων που σπάει τα φτερά του”Αυτή η πραγματικότητα που βιώνει του τσακίζει τα φτερά, τη δύναμη και την ελπίδα. Ωστόσο ο ποιητής δεν υποτάσσεται και δεν παραιτείται. Έστω και «τραυματισμένος» θα προσπαθήσει να εκπληρώσει το χρέος του, να απομακρυθεί από τη νοσηρή πραγματικότητα με σκοπό να επαναφέρει λίγο ουρανό στη γη. Νιώθει ότι πρέπει να παρουσιάσει στους ανθρώπους μια καλύτερη πραγματικότητα και τίποτα δεν τον αποτρέπει από αυτήν την αποστολή του.
Το «εγώ» του ποιητή αυτονομείται και καταλαμβάνει ολόκλη¬ρο το στίχο, δείχνοντας την ιδιαιτερότητα της αποστολής του ως θέματοφύλακα των ηθικοπνευματικών αξιών μέσα σε δύσκολους καιρούς. Το ρήμα «πρέπει» τονίζει την αναγκαιότητα αυτού του ρόλου και τη συναίσθηση της ευθύνης του ποιητή. Η ενότητα αυτή προβάλλει το «μήνυμα» του ποιήματος: ο ποιητής πρέπει να βρίσκεται σε εγρήγορση, έστω και αν είναι ψυχικά τραυματισμένος από την εποχή του. Ακόμη δηλαδη και μπροστά σε ανυπέρβλητα εμπόδια και αντικειμενικές δυσκολίες, πρέπει με θέληση, δύναμη, υπομονή και αποφαστιστικότητα να συνεχίζει το έργο του.Ο «τραυματισμός» του ποιητή εκφράζεται με την εικόνα των «σπασμέ¬νων φτερών», φράση που συνδέει το ποίημα με το απαισιόδοξο κλίμα της ποίησης του Καρυωτάκη («Έχω κάτι σπασμένα φτερά»).
ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ
Εκφραστικοί τρόποι /μέσα
Στοιχεία τεχνικής:
Το ποίημα ανήκει στη νεοτερική ποίηση, στο νεοϋπερρεαλισμό: συνδυάζει στοιχεία του υπερρεαλισμού, του συμβολισμού και του εξπρεσιονισμού και κινείται σ’ έναν εξωλογικό χώρο, όπου κυριαρχεί η τολμηρή φαντασία: Το ποιητικό υποκείμενο πετά σαν πουλί με τραυματισμένες φτερούγες στον ουρανό και ελέγχει τα αστέρια. Τα γεγονότα βιώνονται υποκειμενικά και με συναισθηματική φόρτιση. Το μήνυμα του ποιήματος στηρίζεται σε τρεις σκηνές-εικόνες, που συν¬δέονται μεταξύ τους με δύο βουλητικές προτάσεις, οι οποίες αποτε¬λούν τους βασικούς αρμούς (άξονες) του ποιήματος και καθορίζουν το ρόλο του ποιητή και την ευθύνη του απέναντι στους άλλους: «πρέπει και πάλι να ελέγξω / τ’ αστέρια», «πρέπει / έστω και με σπασμένα φτερά / να πετάω. Οι δύο αυτές βουλητικές προτάσεις έχουν συνδετικό ρόλο, ενώ συνδέουν τη δεύτερη με την τρίτη σκηνική ενότητα (από πλευράς περιεχομένου προσδιορίζουν το χρέος του ποιητή).
Αξιοσημείωτο είναι το πώς χρησιμοποιούνται τα σύμβολα (ο ουρανός, το χιόνι, τα αστέρια, τα σπασμένα φτερά). Η προσπάθεια απόδοσης των ψυχικών καταστάσεων με τρόπο έμμεσο και συμβολικό οδηγεί σε μια υπαινικτική και υποβλητική χρήση της γλώσσας, σε συνδυασμό με μια αφθονία εικόνων και μεταφορών. Ο ποιητής που εκφράζεται μέσα από σύμβολα δεν έχει ως στόχο τη μίμηση της φύσης, του εξωτερικού κόσμου ή της πραγματικότητας, αλλά τη δημιουργία ενός άλλος, διαφορετικού ποιητικού κόσμου.
Η εικονοποιία του Σαχτούρη: στο ποίημα κυριαρχούν οι εικόνες (ο ματωμένος ουρανός, ο ποιητής-ελεγκτής, ο ποιητής ως χτυπημένο πουλί). Κάθε εικόνα βασίζεται σε συνειρμούς, είναι σχετικά αυτόνομη και μοιάζει να συμπυκνώνει μια μικρή ιστορία. Η τελευταία εικόνα μάλιστα διευρύνεται, για να χωρέσει και τις άλλες: ο ποιητής πετάει με σπασμένα φτερά ως τον ουρανό, που κι αυτός όμως είναι ματωμένος. Η τολμηρή αυτή εικονοπλασία προδίδει την επιρροή που δέχτηκε ο ποιητής από τον Υπερρεαλισμό.
Με την εικονοπλασία ο Σαχτούρης αποκαλύπτει τη διάθεσή και τη διάνοιά του, ενώ παραπέμπει κατευθείαν στην ιδέα που θέλει να περάσει
(ιδεοπλαστικές εικόνες → φορείς μηνυμάτων).
Οι εικόνες του συγκροτούν και στηρίζουν την ιδέα και τον τρόπο που αυτή εκφέρεται. Στον Ελεγκτή η εικόνα του κακοποιημένου ουρανού συγκροτεί την ιδέα μέσα από τη σκηνή ενός ουράνιου μηχανοδηγού (σκοινιά) και του ρόλου του, όπου ο ποιητής ως ιερό πουλί σακατεμένο από τους δύσκολους καιρούς πρέπει να κάνει τη διαδρομή του από τη γη στον ουρανό.
Όλες οι γλωσσικές επιλογές του Σαχτούρη και τα εκφραστικά μέσα που χρησιμοποιεί συντελούν στο να εικονογραφήσει καλύτερα τα θέματα που πραγματεύεται. Είναι επίσης χαρακτηριστική η έντονη αίσθηση των χρωμάτων στην ποίηση του Σαχτούρη (π.χ. στην πρώτη εικόνα του ουρανού). Οι περισσότερες βέβαια από τις εικόνες του Σαχτούρη ανήκουν σε έναν υπερλογικό χώρο, όπου κυριαρχεί η τολμηρή φαντασία (π.χ. η εικόνα του κακοποιημένου ουρανού που παρομοιάζεται με ένα μπαξέ γεμάτο αίμα και η εικόνα στην οποία ο ποιητής μεταμορφώνεται σε πουλί- ουράνιο μηχανοδηγό).
Ο τρόπος ανάπτυξης του θέματος – τεχνική
Η τεχνική του Σαχτούρη είναι αφαιρετική, παρέχει μόνο τα απαραίτητα και από το συγκεκριμένο προχωρά στο συμβολισμό και στο μήνυμα που προσπαθεί να μεταδώσει.
Σταθερά στοιχεία στην ποίηση του Σαχτούρη είναι μια ιστορία, οι ιδεοπλαστικές εικόνες και η σκηνική διάρθρωση. Έτσι, λοιπόν, κι εδώ έχουμε:
1. την ιστορία του ποιήματος, που είναι ο ρόλος και η ευθύνη του ποιητή απέναντι στον ίδιο, στην ποίηση και στην κοινωνία,
2. τρεις ιδεοπλαστικές εικόνες (βλ. σχόλια που προηγούνται για την εικονοποιία του Σαχτούρη) και
3. σκηνές που διαρθρώνονται με βάση τις εικόνες και εναλλάσσονται γρήγορα με κινηματογραφική ταχύτητα.
Οι βουλητικές προτάσεις, τα «πρέπει» (στ.5 και 9), συνδέουν τις σκηνικές εικόνες-ενότητες μεταξύ τους, ενώ ταυτόχρονα προσδίδουν την έννοια του ηθικού χρέους στην αποστολή του «ελεγκτή» (έχουν δηλαδή και δομικό και νοηματικό ρόλο).
Σκηνογραφία –Σκηνοθεσία του ποιήματος
Α) Ο χώρος απλώνεται σε δύο περιοχές που αλληλοσυμπλέκονται: στη γη, στην πραγματική δηλαδή περιοχή από όπου ξεκινά ο «ελεγκτής» και στο ματωμένο ουρανό, τη μυθιστορηματική (φανταστική) δηλαδή προέκταση της πρώτης.
Β) Ο χρόνος είναι απροσδιόριστος, αλλά το επίρρημα «και πάλι» δίνει στο έργο του Ελεγκτή το στίγμα της επαναληπτικότητας
Γ) Η δράση ορίζεται από την ευθύνη του ποιητή-ελεγκτή να συνεχίσει το δύσκολο εγχείρημα του («να πετάει έστω και με σπασμένα φτερά»), μέσω του οποίου 1)συνδέονται και επικοινωνούν η γη και ο ουρανός (δηλαδή ο πραγματικός κόσμος με το φανταστικό/υπερπραγματικό) και 2) δίνεται η δυνατότητα στους αναγνώστες της ποίησης να επιχειρήσουν και να πραγματοποιήσουν ένα ανάλογο «ταξίδι».
Γλώσσα- Στιχουργική – Ύφος
Οι λέξεις του ποιήματος υπάγονται στον προσωπικό ποιητικό κώδικα του Σαχτούρη, ο οποίος τις αποσπά από τις συνήθεις σχέσεις τους και τις νόμιμες σημασίες τους, και στη συνέχεια τις επανασυναρμολογεί.
Η γλώσσα του ποιήματος είναι απλή και το λεξιλόγιο λιτό. Ο ποιητικός λόγος κυριαρχείται από ουσιαστικά και ρήματα, τα οποία προσ¬δίδουν στο ποίημα πυκνότητα και βάθος.
Η διατύπωση – κι αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε ένα εξαιρετικά ολιγόστιχο ποίημα – είναι άλλοτε ελλεπτική («έσφιξα τα σχοινιά μου», «κληρονόμος πουλιών») και άλλοτε πληθωρική («ένας μπαξές γεμάτος αίμα είναι ο ουρανός»).
Οι στίχοι είναι, σχεδόν, μονολεκτικοί, αντιλυρικοί, και εκφράζουν την τραυματισμένη ψυχή του ποιητή (ύφος αντιλυρικό, λιτό, πυκνό και υπαινικτικό). Ο κατακερματισμός του στίχου, η απουσία στίξης, η λιτότητα στα εκφραστικά μέσα και η ελευθερία στην οργάνωση του λόγου (ελεύθερος στίχος) μαρτυρούν επιρροές από τον Υπερρεαλισμό.
Σχήματα λόγου
-οι μεταφορές («Ένας μπαξές γεμάτος αίμα είν’ ο ουρανός», «πρέπει… να ελέγξω / τ’ αστέρια», «εγώ /κληρονόμος που¬λιών», «σπασμένα φτερά»).
ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ
Ψυχογραφία του ποιητικού υποκειμένου
Το ποιητικό υποκείμενο έχει συναίσθηση της ευθύνης του ως κληρονό¬μου πουλιών, ως πνευματικού ανθρώπου, που πρέπει να φανεί αντά¬ξιος της παράδοσης που του κληροδότησαν. Η παράλογη εποχή όμως του έχει τσακίσει τα φτερά του και δεν μπορεί να πετάει ψηλά με έμπνευση, ώστε να δημιουργεί τέχνη και να έχει καθοδηγητικό ρόλο στη διαφύλαξη των αξιών.
Ένα ποίημα για την ποίηση
Το ποίημα αυτό εντάσσεται στην ενότητα «Ποιήματα για την ποίη¬ση», γιατί έχει ως θέμα του το ρόλο του ποιητή σε δύσκολα χρόνια
Γενική αξιολόγηση
Ο «Ελεγκτής» είναι ένα λιτό, σύντομο και πυκνό ποίημα, που πετυ¬χαίνει με νεοϋπερρεαλιστικό τρόπο να αποδώσει την οδυνηρή πραγ¬ματικότητα που βιώνει ο ποιητής, καθώς και το χρέος του απέναντι στην εποχή του.
**Ο ουρανός στην ποίηση του Σαχτούρη
Ο ουρανός είναι ένα πάγιο αίτημα στην ποίηση του Σαχτούρη. Εικόνες που εστιάζουν στον ουράνιο κόσμο εντοπίζονται συχνά στη σαχτουρική ποίηση, είτε αυτόνομες, είτε διαπλεκόμενες με το γήινο επίπεδο (η λέξη ουρανός λ.χ. αναφέρεται πάνω από πενήντα φορές στην ποίησή του). Οι ουράνιες αυτές εικόνες παρουσιάζονται με διάφορους τρόπους : ο ουρανός αποτελεί ένα χώρο ελπίδας και λύτρωσης ή συγκροτεί ένα χώρο δικαίωσης, άλλες φορές παραπέμπει στο θάνατο και άλλοτε εμφανίζεται ως ένας χώρος γεμάτος παγίδες. Στον Ελεγκτή ο ουρανός, μέσα από την ανθρώπινη παρέμβαση, μοιάζει με κήπο ματωμένο. Ωστόσο πέρα από τις αρνητικές ιδιότητες, ο ουρανός παρουσιάζεται ποιητικά ως χώρος επιθυμητού ταξιδιού. Γενικά η ποίηση του Σαχτούρη αγκαλιάζει τόσο το γήινο όσο και το ουράνιο επίπεδο.
Ο συμβολισμός του ουρανού στο ποίημα: είναι ο χώρος όπου διαφυλάσσονται οι αξίες, τα ιδανικά και όλα τα πνευματικά αγαθά. Ένας χώρος έξω από τη λογική και τη σκληρή πραγματικότητα που σκοτώνει κάθε τι ανώτερο. Είναι ο «άλλος δρόμος»,ο ονειρικός, μακριά από τον πεζό, ωμό και ενίοτε κτηνώδη κόσμο. Είναι ο κόσμος της μαγείας της φαντασία και της ποίησης, όπου ο ποιητής ελέγχει και περιφρουρεί. Σ’ αυτόν τον χώρο της επαγγελίας οφείλει να μεταφέρει τους απλούς ανθρώπους, γι’ αυτό φροντίζει –ελέγχοντας τα αστέρια- να είναι φωτισμένος ο δρόμος.
Συσχετισμός τίτλου και περιεχομένου
Ο τίτλος του ποιήματος ορίζει το χώρο του, ώστε να προϊδεάσει τον αναγνώστη για τη είσοδό του στο μαγικό κόσμο της φαντασία του ποιητή.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι ορίζει το χρέος του ποιητή με μία λέξη: ο ποιητης είναι αυτός που πρέπει να αποκαταστήσει την επικοινωνία των ανθρώπων με τον ουρανό, να ελέγχει τα αστέρια ώστε να φωτίζουν συνεχώς την πορεία προς τα πάνω, να ίπταται σαν πουλί και να περιφρουρεί τις υψηλές αξίες, τα ιδανικά, την παράδοση και όλες τις πνευματικές ιδέες που βρίσκονται στον υπεραισθητό χώρο του ουρανού.
**Τα «αντικείμενα» της σαχτουρικής ποίησης
Στο Σαχτούρη τα αντικείμενα που χρησιμοποιεί είναι φάσματα που κινούνται από τον πραγματικό κόσμο στον ονειρικό, στον κόσμο του υποσυνειδήτου. Η ποιητική πραγματικότητα διαμορφώνεται μέσα από τη σκέψη του ποιητή, ο οποίος μεταφέρεται από τον κόσμο της λογικής στον κόσμο του παραλόγου. Μέσα σε αυτήν την «υπερ-πραγματικότητα», στον υπεραισθητό-υπερλογικό χώρο της ποίησης, τα αντικείμενα μετατρέπονται σε σύμβολα, χάνουν τις πραγματικές τους ιδιότητες και επιφορτίζονται τις ιδιότητες που τους προσδίδει η φαντασία του ποιητή. Συχνά βέβαια η πραγματικότητα του αισθητού κόσμου δε διακρίνεται εύκολα από την πραγματικότητα του ποιητικού κόσμου, γι’ αυτό και τα είδωλα των αντικειμένων δε ξεχωρίζουν από τα αισθητά αντικείμενα.
Ρεαλιστικά στοιχεία
Ο Μ. Σαχτούρης αντλεί τα θέματά του από τις εμπειρίες του, τα προσωπικά του βιώματα και την εποχή του. Στην ποίησή του μεταφέρει το κλίμα από την μετά τον εμφύλιο εποχή. Αυτό συμβαίνει και στον Ελεγκτή, που δημοσιεύτηκε το 1958 και απεικονίζει τη ψυχική κατάσταση του ποιητή στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Ενδείξεις για την περίοδο εκείνη στο ποίημα αποτελούν ο ματωμένος ουρανός, το χιόνι και τα σπασμένα φτερά. Όλα αυτά προδίδουν τις τραυματικές εμπειρίες των ζοφερών εκείνων χρόνων.
ΑΞΙΟΣΗΜΕΙΩΤΕΣ ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ
Σε συνέντευξή του στην Καθημερινή το 2000 είχε επίσης πει: «O ρόλος του ποιητή είναι ένας, και στους εύκολους και στους δύσκολους καιρούς: να είναι ο εαυτός του και να γράφει αυτό που λέει η καρδιά και το μυαλό του. Aπόδειξη ότι όσοι επηρεάστηκαν πολύ από τα γεγονότα, δηλαδή όσοι πήραν θέσεις πολύ επαναστατικές, χάθηκαν. Mόνο ένας ειλικρινής έμεινε: ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Ήταν ένα σωρό αριστεροί, οι οποίοι έσβησαν όλοι. Γιατί δεν είναι περιστασιακή η ποίηση, είναι αιώνια.»
Στην ίδια συνέντευξη (Η Καθημερινή το 2000) είχε δηλώσει: «Oι εμπνεύσεις μου έρχονται σχεδόν ουρανοκατέβατες. Πολλές φορές με αγωνία. Kαμιά φορά έχω κάποιο πρόσωπο υπόψη μου ή κάποια κατάσταση. Tα περισσότερα όμως είναι ξεκρέμαστα. Eχω γράψει βέβαια μερικά ποιήματα που αναφέρονται σε πρόσωπα που αγαπώ, Έλληνες και ξένους. Oπως τον Γεράσιμο Σκλάβο, τον Nίκο Eγγονόπουλο, τον Διαμαντή Διαμαντόπουλο, έναν ζωγράφο που αδικήθηκε.»
Στο περιοδικό «Διαβάζω» (Iανουάριος 2003) είχε πει: «Aυτό που εξακολουθώ να πιστεύω είναι ότι δεν βοηθάει σε τίποτα η παρουσία του ποιητού σε συμπόσια και τέτοια, το έργο του είναι αυτό που θα μιλήσει, και δεν μετείχα ποτέ σε συμπόσια και σε συνέδρια».
ΚΡΙΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ
« Ως εκπρόσωπος του είδους του αναλαμβάνει να αποκαταστήσει τη διασαλεμένη τάξη των πραγμάτων και να δώσει το κύρος που αναλογεί στις αξίες της ζωής και να αποκτήσει εσωτερική πληρότητα» (Παπαντωνάκης, Γ., 2000).
«…ένας κόσμος κλειστός και περιχαρακωμένος, με βασικό στόχο την πικρή αίσθηση της ζωής. Μια υπαρξιακή θλίψη που εκφράζεται κατά προτίμηση με παραβολές και μικρούς μύθους, ακόμη και με αινιγματικά σύμβολα και εικόνες, που φτάνουν το αλλόκοτο, το τρομαχτικό και το παραμορφωμένο. Έντονα επηρεασμένος από την υπερρεαλιστική γλώσσα και την τεχνική (του Εγγονόπουλου π.χ.) παρουσιάζει λιτότητα στα εκφραστικά μέσα και ευρηματικότητα στην εκλογή νέων λέξεων» (Λ. Πολίτης, 1978)
«Ο Μίλτος Σαχτούρης δεν εντάχθηκε πολιτικά σε καμιά παράταξη. Γι’ αυτό η ποίησή του είναι απαλλαγμένη από κάθε ιδεολογική επικάλυψη. Μέσα στην ποίησή του είναι πάντοτε αισθητή η παρουσια της εφιαλτικής εποχής του. Ο φανταστικός κόσμος μέσα στον οποίο κινείται η ποίηση του έχει ως υπόστρωμα τον ταραγμένο κόσμο αυτής της εφιαλτικής εποχής Στην ποίησή του (από την Τρίτη κυρίως συλλογή) τα θέματά του κυμαίνονται ανάμεσα α)στις εμπειρίες του και τα βιώματά του και β) τα ποιητικά τους είδωλα […] Γενικά η ποίηση του Σαχτούρη είναι μια ποίηση που αμφισβήτησε το συνηθισμένο τρόπο της λυρικής γραφής, εισήγαγε την τεχνική της υπερρεαλιστικής κατασκευής και είναι προσγειωμένη μέσα στα ίδια τα πράγματα» (Καρβέλης, Τ. 1983).
Μίλτος Σαχτούρης, Ὁ Ἐλεγκτής
Δήμος Χλωπτσιούδης | Μίλτος Σαχτούρης
3.01.2014
Θέμα του ποιήματος είναι η ευθύνη του ποιητή που συνίσταται στο να καθιστά εφικτή την επικοινωνία με τον ουρανό.
Πάγιο, πανανθρώπινο αίτημα της ποίησης του Σαχτούρη είναι ο ουρανός. Ο ποιητής, ακόμα και με σπασμένα φτερά, έχει χρέος να ελέγχει το φως των αστεριών σε έναν ουρανό γεμάτο αντιξοότητες (γεμάτο αίμα). Αυτή όμως είναι και η αποστολή του, που του υπαγορεύει η φύση του ως κληρονόμου πουλιών.
Για την εκπλήρωση αυτής της αποστολής ο ποιητής πρέπει να βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση, πράγμα που αντανακλάται και στον τίτλο.Ο ουρανός ως σταθερό στοιχείο στο Σαχτούρη συμβολίζει τον πνευματικό κόσμο.
Εκφράζει την ανάγκη του ποιητή να ξεφύγει από τη μίζερη υλική πραγματικότητα. Ας μην ξεχνάμεότι ο ποιητής μεγάλωσε μέσα σε συνθήκες πολέμου και προσφυγιάς (όπως ήτανόλος ο ελληνικός Κ΄ αιώνας). Έζησε σε ταραγμένες εποχές οι οποίες διαμόρφωσαν καθοριστικά την ποιητική του. Έτσι, κάνουμε λόγο για ποίηση που εκφράζει κοινωνικά αδιέξοδα, τραυματισμένη συνείδηση και πνευματική αποτελμάτωση. Είναι πικρή, σκληρή, με μία δυσδιάκριτη ελπίδα για το μέλλον.
Ο τίτλος ορίζει το χώρο του, ώστε ο αναγνώστης να προετοιμαστεί για την είσοδό του στο
μαγικό κόσμο της ποίησης. Ορίζει συνάμα και το χρέος του ποιητή,
που είναι η αποκατάσταση της επικοινωνίας των ανθρώπων με τον «ουρανό», το
χώρο όπου διαφυλάσσονται οι αξίες, τα πνευματικά αγαθά. Ο ποιητής ως ελεγκτής
των αστεριών, διαμεσολαβεί μεταξύ ουρανού και γης, προσπαθώντας να βοηθή
σει στο να φτάσει το φως των αστεριών στη γη, το φως της ελπίδας για έναν ομορ
φότερο και δικαιότερο κόσμο στη σκληρή και απάνθρωπη γήινη πραγματικότητα.
Καταλαβαίνουμε λοιπόν πως ο τίτλος συνδέεται άμεσα και συμβολικά με το
περιεχόμενο του ποιήματος αναφερόμενος στη συνειδητή αποστολή του ποιητή
να διατηρήσει ζωντανή την αντίσταση στο ηθικό σκοτάδι.
Ο τίτλος απαρτίζεται, κατά τη σαχτουρική συνήθεια, από ένα έναρθρο προσηγο
ρικό ουσιαστικό. Η λεκτική εκφορά του, λοιπόν, (με το οριστικό άρθρο που συνο
δεύει το ουσιαστικό, το οποίο δηλώνει το υποκείμενο κάποιας ενέργειας- του ρό
λου του ποιητή) μας επιβάλλει να δεχτούμε: α) μιαν υποχρεωτικότητα και β) την αυ
στηρά καθορισμένη ιδιότητα του ποιητικού υποκειμένου, που έχει μια
πολύ ξεκάθαρη αποστολή. Η οριστικοποίηση στόχο έχει και να μεταφέρει πιο άμε
σα τον αναγνώστη στο κλίμα του έργου και να συγκεκριμενοποιήσει τον ελεγκτή,
ότι δηλαδή πρόκειται για τον ίδιο τον ποιητή κι όχι για οποιονδήποτε άλλο
που θα μπορούσε να φέρει το χαρακτηριστικό αυτό μεταφορικά ή κυριολεκτικά.
Το ποίημα καλύπτει δύο χωρικά επίπεδα: το γήινο επίπεδο και την ουράνια περι
οχή. Το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται στη γη, η οποία στο ποίημα δεν
περιγράφεται καθόλου, αλλά υποδηλώνεται κατερειπωμένη · διακειμενικά όμως
αντιλαμβανόμαστε πως έχει υποστεί αυτήν την κατερήμωση με τους σφαγιασμούς
και τις απάνθρωπες ενέργειες που χαρακτηρίζουν την εποχή που ζει ο ποιητής, αυτή
των μετεμφυλιακών χρόνων · από δω θα ξεκινήσει ο ποιητής για να πραγματώ
σει το έργο του, «να ελέγξει τ΄αστέρια».
Η βασικότερη τεχνική που χρησιμοποιεί ο Σαχτούρης είναι η τεχνική της σμί
κρυνσης· σύμφωνα μ΄ αυτή το σαχτουρικό σύμπαν -και ο ουρανός- έχει σμικρυν
θεί και γίνεται ορατός με τις διαστάσεις ενός μπαξέ.Ο ουρανός εκπροσωπεί το χώρο των ιδεών
του ποιητή, το χώρο της αγνότητας και της αθωότηταςπου αναζητά, τον πνευματικό χώρο
στον οποίο κινείται ο ποιητής · εκπροσωπεί το χώρο που στρέφεται ο άνθρωπος, για να ανασά
νει, να προσευχηθεί, να αναζητήσει βοήθεια, άρα συμβολίζει και την ελπίδα, το ιδανικό, τη λύ
τρωση · αν η γη μας παραπέμπει σε μια αντιπνευματική και απάνθρωπη πραγματικότητα, ο
ουρανός αντιθετικά και συμβολικά αντιπροσωπεύει τη φυγή από αυτήν, την απόδραση στο χώρο
της Ομορφιάς. Δεν πρόκειται μόνο για το ατομικό όραμα του Σαχτούρη, αλλά πρόκειται για ένα
συλλογικό όραμα, έναν συλλογικό πόθο: αυτόν της ανάγκης για έναν φωτεινότερο κό
σμο.Χρέος τουείναι να ξεπεράσει τις δυσχέρειες, το κακό που ταλανίζει τον\κόσμο, για να πε
τάξει προς τον ουρανό -το χώρο του καλού και του αγαθού- αλλά
και να βοηθήσει τους άλλους ανθρώπους να βρουν αυτό τον δρόμο. Ορίζεται επί
σης το χρέος να ελέγχει το φως των αστεριών, ώστε να υπάρχει επικοινωνία των
ανθρώπων με τον «ουρανό» δηλαδή τις υψηλές ηθικοπνευματικές αξίες.
Ο ποιητής, εκτός από ελεγκτής, είναι και φρουρός των ηθικών αξιών και της
παράδοσης, ενώ ταυτόχρονα ως πνεύμα ανήσυχο θα στηλιτεύει τα κακώς κείμενα
και θα επαναπροσανατολίζει τους ανθρώπους προς τον ουρανό. Ο ρημαγμένος
κόσμος, ρημαγμένος από την έκπτωση των ηθών και την αλλοτριότητα των πραγ
μάτων, επιβάλλει στον ποιητή να επωμιστεί το χρέος του ως πνευματικός ταγός
και να αναλάβει καθοδηγητικό ρόλο.
Το ποίημα διακρίνεται σε τρεις κεντρικές ιδεοπλαστικές εικόνες:
Η πρώτη εικόνα είναι υπερρεαλιστική, με συμβολισμούς και έντονη αίσθηση απαι
σιοδοξίας. Ο μπαξές αποτελεί μεταφορά που αισθητοποιεί την ασαφή εικόνα του
ουρανού, αφού είναι γεμάτος αίμα και λίγο χιόνι που τον καθιστούν δυσπρόσι
το. Ο ουρανός συμβολίζει τον υψηλό κόσμο του πνεύματος. Είναι όμως γεμά
τος αίμα, αφού δολοφονείται καθημερινά από την αντιποιητική εποχή, και λίγο χιό
νι, αφού μπορεί να γίνει τόπος ελπίδας και χαράς.
Το κόκκινο είναι το χρώμα της βίας, του πολέμου, του ολέθρου, ενώ το λευ
κό χρώμα της ελπίδας, της αισιοδοξίας, της αγνότητας. Ο ουρανός λοιπόν είναι ο
ποιητικός χώρος στον οποίο καταφεύγουν, για να καλύψουν τις συναισθηματικές
και πνευματικές τους ανάγκες, όσοι δεν αρκούνται στα υλικά αγαθά του αισθητού
κόσμου και θέλουν να βιώσουν τη γοητεία του φανταστικού κόσμου της ποίησης,
Αυτός που κρατάει ανοιχτούς τους δίαυλους επικοινωνίας είναι ο ελεγκτής- ποιη
τής. Είναι ένα σύμβολο των πνευματικών αξιών και της ελπίδας που έχει υπονο
μευτεί από τη γήινη αθλιότητα, έχει αμαυρωθεί από την ηθική σήψη της πραγματι
κότητας (Κατοχή, Εμφύλιος, μετεμφυλικές αντιπαλότητες, βία, θάνατος).
Σημασία έχει να πούμε ότι έχει χάσει το γαλάζιο χρώμα του, είναι ματωμένος και
σκοτεινός. Έχει και στοιχεία γήινα, αίμα (των αδικοσκοτωμένων Ελλήνων)· ο ποιη
τής ανακαλεί μνήμες από τις προαναφερθείσες τραγικές στιγμές της ελληνικής ιστο
ρίας (Κατοχή, Εμφύλιος και προσφυγικό ελληνικό Μεσοπόλεμο).
Επιλέγεται η λέξη «μπαξές», μια λέξη οικεία στην καθημερινή ανθρώπινη
εμπειρία, που αποκτά αμέσως τρομακτική και εφιαλτική διάσταση ώστε να δη
λωθούν με καθαρότητα οι δύο διαστάσεις που δίνει πάντα ο Σαχτούρης
στο ποιητικό του σύμπαν :το φρικιαστικό χαρτογραφείται την ίδια στιγμή που αρ
θρώνεται το φανταστικό.
Ο μπαξές/ουρανός, που θα ήταν αναμενόμενο να είναι γεμάτος λουλούδια, έχει
το χρώμα των τραυματικών εμπειριών της εποχής του ποιητή, το κόκκινο του αίμα
τος, αλλά και «λίγο χιόνι»· το λευκό χρώμα του χιονιού που αποτελεί στοιχείο
αγνότητας και εσωτερικής καθαρότητας αφήνει κάποια περιθώρια δράσης
και ελπίδας στον ποιητή. Τα χρώματα λοιπόν που κυριαρχούν στη σαχτουρική ποί
ηση, έχουν εδώ καίρια θέση: άμεσα αναφέρονται το κόκκινο και το άσπρο, έμμεσα
αναφέρονται το γαλάζιο και το μαύρο :
Η δεύτερη εικόνα έχει γνώριμες εμπειρίες από την καθημερινότητα (έσφιξα
τα σκοινιά μου), εκφράζει αποφασιστικό εγχείρημα ριψοκίνδυνο και τολμη
ρό που απαιτεί ετοιμότητα, αυτοσυγκέντρωση και υπολογισμένες κινήσεις. Ο
ποιητής-ελεγκτής είναι σε κατάσταση ετοιμότητας για την εκτέλεση της ιερής απο
στολής· οφείλει να σφίξει τα σκοινιά του δηλαδή να ενεργοποιήσει όλες τις ψυχι
κές του δυνάμεις· το έργο του είναι δύσκολο, απαιτεί αποφασιστικότητα, τόλμη,
αισιοδοξία, ψυχικές αντοχές· θυμίζει την δύσκολη ανάβαση ενός κακοτράχαλου
βουνού από τον ορειβάτη που προετοιμάζεται δένοντας τα σκοινιά του. Ο αό
ριστος «έσφιξα» δηλώνει την συντελεσμένη ετοιμότητα του ποιητή, αλλά υπονο
εί πως είναι κάτι που το έχει ξανακάνει στο παρελθόν και το γνωρίζει καλά ως διαδικα
σία.
Καθήκον του ποιητή είναι να ελέγχει τα μηνύματα της ποίησής του (πρέπει και
πάλι να ελέγξω τα αστέρια), για να φέρει σε επαφή το αντιποιητικό κοινό με
την τέχνη του, τα αστέρια κατευθύνουν στον εξανθρωπισμό, άρα το λίγο χιόνι θα
μπορούσε να είναι και η λάμψη των αστεριών. Επιτακτική (πρέπει) παρουσιάζετα
ι η ανάγκη του ελέγχου, που έχει γίνει και στο παρελθόν (και πάλι). Η πρώτη
βουλητική πρόταση αποτελεί δομικό στοιχείο του ποιήματος αφού θα μας προετοι
μάσει για την διατύπωση της τρίτης ιδεοπλαστικής εικόνας.
Η χρήση του πρέπει βάζει τον ποιητή στο χώρο της δεοντολογικής ηθικής, στο
χώρο του ηθικού καθήκοντος, αποδίδοντας ηθικότητα και ελεύθερη βούληση στην
αποστολή του για την οποία αγωνιά και συνεχώς επαγρυπνά, όπως φαίνεται και
από το επίρρημα «πάλι»· να επαγρυπνά για να μην χαθούν τα πνευματικά αγαθά
και οι ηθικές αξίες από τον κόσμο μας, αλλά και για να εμπνεύσει και τους άλλους
ανθρώπους την πίστη σ΄αυτές τις αξίες. Η αποστολή του «ουράνιου μηχα
νοδηγού» διαρκής, δύσκολη, μεγαλειώδης: να κρατάει αναμμένα τα φώτα προς το
δρόμο των υψηλών ιδανικών, μήπως τον βρουν και οι άλλοι άνθρωποι κάποτε
Στην εικόνα, λοιπόν, αποτυπώνεται η επιθυμία του ποιητή για την αναζήτηση ενός μη κατακρε
ουργημένου κόσμου και η εναγώνια προσπάθεια για επανάκτηση της χαμένης πληρότητας, είναι
ατελεύτητη και αποτελεί μια άλλη έκφραση του μύθου του Σίσυφου· ζητά μερίδιο από τον «ουρανό».
Είναι φανερή, στην ποίηση του Σαχτούρη, η συνύπαρξη των ανθρώπων με το άγος,
τις φρικαλεότητες, την ηθική αναλγησία. Αυτές οι συνθήκες τού υπαγορεύουν
την ανάγκη να αθωώσει αυτόν τον κόσμο, προσεγγίζοντας τον ουρανό.
Στην τρίτη εικόνα ο ποιητής αυτονομείται (εγώ), ταυτίζεται ο ποιητής με τον ελε
γκτή. Το ποιητικό εγώ δεσπόζει αυτονομημένο και προικισμένο. Ενώ όλοι
οι άλλοι άνθρωποι ζουν προσκολλημένοι στη γήινη πραγματικότητα, στη λογική
και στις αγκυλώσεις της, ο ποιητής, όντας φύσει ελεύθερος, ανατρεπτικός και
δημιουργικός διεκδικεί τη δυνατότητα να φτάσει στον ουρανό του και να κατα
κτήσει τα μυστικά του, σαν τα πουλιά στων οποίων την ελεύθερη και ανυπό
τακτη φύση συμμετέχει, ως κληρονόμος τους. έχει την ξεχωριστή ιδιότητα να
αιωρείται ανάμεσα στους δύο κόσμους, στη γη και στον ουρανό, να ίπταται
ψηλότερα από τους άλλους ανθρώπους. Αισθάνεται αυτήν την ανάγκη γιατί αυτό
του επιβάλλει το χρέος του απέναντι στην ποίηση, στον εαυτό του και στους ανθρώ
πους.
Το πέταγμα (κληρονόμος των πουλιών) ως ιδιότητα των πουλιών συμβολίζει
την απελευθέρωση. Ο ποιητής κινείται μεταξύ ουρανού και γης, μεταμορφώνεται
σε πουλί, σύμβολο ελευθερίας (μοτίβο γνωστό από την αρχαιότητα) για να επιτελέ
σει το έργο της εποπτείας του ουρανού και της γης. Ο ποιητής, λοιπόν, παραλλη
λίζεται με τα πουλιά γιατί και αυτός έχει τη δυνατότητα να «ίπταται», να βρίσκε
ται ψηλότερα από τους απλούς ανθρώπους (λόγω της βαθιάς καλλιέργειας, του αν
θρωπισμού και της υιοθέτησης υψηλών αξιών), να μεταβαίνει εύκολα από τη γη
στον ουρανό και να επιστρέφει. Γι’ αυτό ο ποιητής ονομάζεται κληρονόμος των
πουλιών. Κοινός χώρος του ποιητή και των πουλιών είναι ο ουρανός. Όμως, παρά
τις δυσμενείς συνθήκες, δεν πρέπει να παραιτηθεί, ακόμα και με σπασμένα φτε
ρά, διαθέτει δυνάμεις για να φέρει εις πέρας την υψηλή αποστολή του.
Είναι τραυματισμένος ψυχικά (έστω και με σπασμένα φτερά) από μια νοσηρή
πραγματικότητα, τις δυσάρεστες εμπειρίες του ποιητή από την εποχή του (εμφύλιος
και μετεμφυλιακά χρόνια).
Ακόμη μία φορά τονίζει το χρέος (πρέπει να πετάω) να ξεπεράσει κάθε αντι
ξοότητα και δυσκολία που δυσχεραίνει το έργο του και να φτάσει στον ουρανό, για
να κρατήσει ζωντανό το φως των αστεριών. Η δεύτερη βουλητική πρόταση επα
ναφέρει το θέμα του ηθικού χρέους του ποιητή, ως «θεματοφύλακα των ηθι
κοπνευματικών αξιών»· άλλα περιθώρια επιλογής δεν υπάρχουν για τον ποιητή,
το χρέος του είναι ένα, αλλά αποκτά κοινωνική διάσταση και οικουμενικό
χαρακτήρα: η προάσπιση του «ουρανού» είναι, πρέπει να είναι, υπόθεση όλων
μας και η προάσπισή του είναι κοινωνική λειτουργία της ποίησης
Τα σπασμένα φτερά δείχνουν πως αυτός ο αγώνας του δεν τον αφήνει χωρίς τραύμα
τα· είναι όμως αναγκασμένος να εκτελεί την ουράνια πτήση του και ως «τραυματι
σμένος μηχανοδηγός» πρέπει -έστω και με σπασμένα φτερά- να πετάει. Τα τραύ
ματα αφορούν τα πτητικά του όργανα, τα φτερά του, και επομένως πλήττουν τις
οραματικές επενδύσεις του. Όμως αυτός ο τραυματισμός δεν υπονομεύει τις
προσπάθειές του να αγγίξει τον ορίζοντα των προσδοκιών του· οι δυσκολίες ή οι α
ποτυχίες στην προσπάθεια της αποκατάστασης της διασαλεμένης τάξης των πραγ
μάτων δεν τον πτοούν, δεν τον αποπροσανατολίζουν από τα οράμάτα του. Αυτή
ακριβώς η επιμονή για την ανακατάληψη του ουρανού από τον ποιητή θέτει
σε αμφισβήτηση την γνώμη κάποιων κριτικών που αποδίδουν στο Σαχτούρη απαισι
οδοξία.
Η σαχτουρική ποίηση απορρίπτοντας την παραδοσιακή γραφή υιοθετεί
εικόνες της καθημερινής πραγματικότητας υπερτονίζοντας το παράλογο, το
υπερρεαλιστικό στοιχείο, ως παραίσθηση. Χαρακτηριστικό της σαχτουρικής ποίη
σης είναι η εικονοπλασιστική δύναμη και η χρήση συμβόλων. Η χρήση συμβόλων
που προέρχονται από τη φύση και την τεχνική, τους ανθρώπους, τα ζώα
και τις μηχανές. Δίνονται παραμορφωμένα σε ένα σκηνικό χάους, φρίκης, απόγνω
σης και βουβής διαμαρτυρίας. Ποίηση εικονιστική, εικαστικά στοιχεία στην ποίη
σή του (μορφικά θυμίζει την κυβιστική ζωγραφική: σχήματα παραμορφωμένα, δυ
νατά χρώματα, αιφνιδιαστικοί συνδυασμοί). Χρησιμοποίει ευρέως χρώματα με μία
λιτότητα, κρυπτικότητα και αντιλυρισμό.
Η γλώσσα του είναι απλή, ελλειπτική, λιτή, τραγική, σκυνθρωπή και σοβαρή. Λεξι
λόγιο λιτό, συνήθως έναρθρο προσηγορικό ουσιαστικό στον τίτλο του ποιή
ματος. Ο ποιητής τους είναι αγέλαστος, πονεμένος, αηδιασμένος, έντρομος, κατεχό
μενος από οράματα εφιαλτικά, λόγω των τραγικών βιωμάτων του, και γι αυτό
ακριβώς νοσταλγός ενός χώρου υψηλότερου και καθαρότερου.
Ο τίτλος ορίζει το χώρο του, ώστε ο αναγνώστης να προετοιμαστεί για την είσοδό του στο
μαγικό κόσμο της ποίησης. Ορίζει συνάμα και το χρέος του ποιητή,
που είναι η αποκατάσταση της επικοινωνίας των ανθρώπων με τον «ουρανό», το
χώρο όπου διαφυλάσσονται οι αξίες, τα πνευματικά αγαθά. Ο ποιητής ως ελεγκτής
των αστεριών, διαμεσολαβεί μεταξύ ουρανού και γης, προσπαθώντας να βοηθή
σει στο να φτάσει το φως των αστεριών στη γη, το φως της ελπίδας για έναν ομορ
φότερο και δικαιότερο κόσμο στη σκληρή και απάνθρωπη γήινη πραγματικότητα.
Καταλαβαίνουμε λοιπόν πως ο τίτλος συνδέεται άμεσα και συμβολικά με το
περιεχόμενο του ποιήματος αναφερόμενος στη συνειδητή αποστολή του ποιητή
να διατηρήσει ζωντανή την αντίσταση στο ηθικό σκοτάδι.
Ο τίτλος απαρτίζεται, κατά τη σαχτουρική συνήθεια, από ένα έναρθρο προσηγο
ρικό ουσιαστικό. Η λεκτική εκφορά του, λοιπόν, (με το οριστικό άρθρο που συνο
δεύει το ουσιαστικό, το οποίο δηλώνει το υποκείμενο κάποιας ενέργειας- του ρό
λου του ποιητή) μας επιβάλλει να δεχτούμε: α) μιαν υποχρεωτικότητα και β) την αυ
στηρά καθορισμένη ιδιότητα του ποιητικού υποκειμένου, που έχει μια
πολύ ξεκάθαρη αποστολή. Η οριστικοποίηση στόχο έχει και να μεταφέρει πιο άμε
σα τον αναγνώστη στο κλίμα του έργου και να συγκεκριμενοποιήσει τον ελεγκτή,
ότι δηλαδή πρόκειται για τον ίδιο τον ποιητή κι όχι για οποιονδήποτε άλλο
που θα μπορούσε να φέρει το χαρακτηριστικό αυτό μεταφορικά ή κυριολεκτικά.
Το ποίημα καλύπτει δύο χωρικά επίπεδα: το γήινο επίπεδο και την ουράνια περι
οχή. Το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται στη γη, η οποία στο ποίημα δεν
περιγράφεται καθόλου, αλλά υποδηλώνεται κατερειπωμένη · διακειμενικά όμως
αντιλαμβανόμαστε πως έχει υποστεί αυτήν την κατερήμωση με τους σφαγιασμούς
και τις απάνθρωπες ενέργειες που χαρακτηρίζουν την εποχή που ζει ο ποιητής, αυτή
των μετεμφυλιακών χρόνων · από δω θα ξεκινήσει ο ποιητής για να πραγματώ
σει το έργο του, «να ελέγξει τ΄αστέρια».
Η βασικότερη τεχνική που χρησιμοποιεί ο Σαχτούρης είναι η τεχνική της σμί
κρυνσης· σύμφωνα μ΄ αυτή το σαχτουρικό σύμπαν -και ο ουρανός- έχει σμικρυν
θεί και γίνεται ορατός με τις διαστάσεις ενός μπαξέ.Ο ουρανός εκπροσωπεί το χώρο των ιδεών
του ποιητή, το χώρο της αγνότητας και της αθωότηταςπου αναζητά, τον πνευματικό χώρο
στον οποίο κινείται ο ποιητής · εκπροσωπεί το χώρο που στρέφεται ο άνθρωπος, για να ανασά
νει, να προσευχηθεί, να αναζητήσει βοήθεια, άρα συμβολίζει και την ελπίδα, το ιδανικό, τη λύ
τρωση · αν η γη μας παραπέμπει σε μια αντιπνευματική και απάνθρωπη πραγματικότητα, ο
ουρανός αντιθετικά και συμβολικά αντιπροσωπεύει τη φυγή από αυτήν, την απόδραση στο χώρο
της Ομορφιάς. Δεν πρόκειται μόνο για το ατομικό όραμα του Σαχτούρη, αλλά πρόκειται για ένα
συλλογικό όραμα, έναν συλλογικό πόθο: αυτόν της ανάγκης για έναν φωτεινότερο κό
σμο.Χρέος τουείναι να ξεπεράσει τις δυσχέρειες, το κακό που ταλανίζει τον\κόσμο, για να πε
τάξει προς τον ουρανό -το χώρο του καλού και του αγαθού- αλλά
και να βοηθήσει τους άλλους ανθρώπους να βρουν αυτό τον δρόμο. Ορίζεται επί
σης το χρέος να ελέγχει το φως των αστεριών, ώστε να υπάρχει επικοινωνία των
ανθρώπων με τον «ουρανό» δηλαδή τις υψηλές ηθικοπνευματικές αξίες.
Ο ποιητής, εκτός από ελεγκτής, είναι και φρουρός των ηθικών αξιών και της
παράδοσης, ενώ ταυτόχρονα ως πνεύμα ανήσυχο θα στηλιτεύει τα κακώς κείμενα
και θα επαναπροσανατολίζει τους ανθρώπους προς τον ουρανό. Ο ρημαγμένος
κόσμος, ρημαγμένος από την έκπτωση των ηθών και την αλλοτριότητα των πραγ
μάτων, επιβάλλει στον ποιητή να επωμιστεί το χρέος του ως πνευματικός ταγός
και να αναλάβει καθοδηγητικό ρόλο.
Το ποίημα διακρίνεται σε τρεις κεντρικές ιδεοπλαστικές εικόνες:
Η πρώτη εικόνα είναι υπερρεαλιστική, με συμβολισμούς και έντονη αίσθηση απαι
σιοδοξίας. Ο μπαξές αποτελεί μεταφορά που αισθητοποιεί την ασαφή εικόνα του
ουρανού, αφού είναι γεμάτος αίμα και λίγο χιόνι που τον καθιστούν δυσπρόσι
το. Ο ουρανός συμβολίζει τον υψηλό κόσμο του πνεύματος. Είναι όμως γεμά
τος αίμα, αφού δολοφονείται καθημερινά από την αντιποιητική εποχή, και λίγο χιό
νι, αφού μπορεί να γίνει τόπος ελπίδας και χαράς.
Το κόκκινο είναι το χρώμα της βίας, του πολέμου, του ολέθρου, ενώ το λευ
κό χρώμα της ελπίδας, της αισιοδοξίας, της αγνότητας. Ο ουρανός λοιπόν είναι ο
ποιητικός χώρος στον οποίο καταφεύγουν, για να καλύψουν τις συναισθηματικές
και πνευματικές τους ανάγκες, όσοι δεν αρκούνται στα υλικά αγαθά του αισθητού
κόσμου και θέλουν να βιώσουν τη γοητεία του φανταστικού κόσμου της ποίησης,
Αυτός που κρατάει ανοιχτούς τους δίαυλους επικοινωνίας είναι ο ελεγκτής- ποιη
τής. Είναι ένα σύμβολο των πνευματικών αξιών και της ελπίδας που έχει υπονο
μευτεί από τη γήινη αθλιότητα, έχει αμαυρωθεί από την ηθική σήψη της πραγματι
κότητας (Κατοχή, Εμφύλιος, μετεμφυλικές αντιπαλότητες, βία, θάνατος).
Σημασία έχει να πούμε ότι έχει χάσει το γαλάζιο χρώμα του, είναι ματωμένος και
σκοτεινός. Έχει και στοιχεία γήινα, αίμα (των αδικοσκοτωμένων Ελλήνων)· ο ποιη
τής ανακαλεί μνήμες από τις προαναφερθείσες τραγικές στιγμές της ελληνικής ιστο
ρίας (Κατοχή, Εμφύλιος και προσφυγικό ελληνικό Μεσοπόλεμο).
Επιλέγεται η λέξη «μπαξές», μια λέξη οικεία στην καθημερινή ανθρώπινη
εμπειρία, που αποκτά αμέσως τρομακτική και εφιαλτική διάσταση ώστε να δη
λωθούν με καθαρότητα οι δύο διαστάσεις που δίνει πάντα ο Σαχτούρης
στο ποιητικό του σύμπαν :το φρικιαστικό χαρτογραφείται την ίδια στιγμή που αρ
θρώνεται το φανταστικό.
Ο μπαξές/ουρανός, που θα ήταν αναμενόμενο να είναι γεμάτος λουλούδια, έχει
το χρώμα των τραυματικών εμπειριών της εποχής του ποιητή, το κόκκινο του αίμα
τος, αλλά και «λίγο χιόνι»· το λευκό χρώμα του χιονιού που αποτελεί στοιχείο
αγνότητας και εσωτερικής καθαρότητας αφήνει κάποια περιθώρια δράσης
και ελπίδας στον ποιητή. Τα χρώματα λοιπόν που κυριαρχούν στη σαχτουρική ποί
ηση, έχουν εδώ καίρια θέση: άμεσα αναφέρονται το κόκκινο και το άσπρο, έμμεσα
αναφέρονται το γαλάζιο και το μαύρο :
Η δεύτερη εικόνα έχει γνώριμες εμπειρίες από την καθημερινότητα (έσφιξα
τα σκοινιά μου), εκφράζει αποφασιστικό εγχείρημα ριψοκίνδυνο και τολμη
ρό που απαιτεί ετοιμότητα, αυτοσυγκέντρωση και υπολογισμένες κινήσεις. Ο
ποιητής-ελεγκτής είναι σε κατάσταση ετοιμότητας για την εκτέλεση της ιερής απο
στολής· οφείλει να σφίξει τα σκοινιά του δηλαδή να ενεργοποιήσει όλες τις ψυχι
κές του δυνάμεις· το έργο του είναι δύσκολο, απαιτεί αποφασιστικότητα, τόλμη,
αισιοδοξία, ψυχικές αντοχές· θυμίζει την δύσκολη ανάβαση ενός κακοτράχαλου
βουνού από τον ορειβάτη που προετοιμάζεται δένοντας τα σκοινιά του. Ο αό
ριστος «έσφιξα» δηλώνει την συντελεσμένη ετοιμότητα του ποιητή, αλλά υπονο
εί πως είναι κάτι που το έχει ξανακάνει στο παρελθόν και το γνωρίζει καλά ως διαδικα
σία.
Καθήκον του ποιητή είναι να ελέγχει τα μηνύματα της ποίησής του (πρέπει και
πάλι να ελέγξω τα αστέρια), για να φέρει σε επαφή το αντιποιητικό κοινό με
την τέχνη του, τα αστέρια κατευθύνουν στον εξανθρωπισμό, άρα το λίγο χιόνι θα
μπορούσε να είναι και η λάμψη των αστεριών. Επιτακτική (πρέπει) παρουσιάζετα
ι η ανάγκη του ελέγχου, που έχει γίνει και στο παρελθόν (και πάλι). Η πρώτη
βουλητική πρόταση αποτελεί δομικό στοιχείο του ποιήματος αφού θα μας προετοι
μάσει για την διατύπωση της τρίτης ιδεοπλαστικής εικόνας.
Η χρήση του πρέπει βάζει τον ποιητή στο χώρο της δεοντολογικής ηθικής, στο
χώρο του ηθικού καθήκοντος, αποδίδοντας ηθικότητα και ελεύθερη βούληση στην
αποστολή του για την οποία αγωνιά και συνεχώς επαγρυπνά, όπως φαίνεται και
από το επίρρημα «πάλι»· να επαγρυπνά για να μην χαθούν τα πνευματικά αγαθά
και οι ηθικές αξίες από τον κόσμο μας, αλλά και για να εμπνεύσει και τους άλλους
ανθρώπους την πίστη σ΄αυτές τις αξίες. Η αποστολή του «ουράνιου μηχα
νοδηγού» διαρκής, δύσκολη, μεγαλειώδης: να κρατάει αναμμένα τα φώτα προς το
δρόμο των υψηλών ιδανικών, μήπως τον βρουν και οι άλλοι άνθρωποι κάποτε
Στην εικόνα, λοιπόν, αποτυπώνεται η επιθυμία του ποιητή για την αναζήτηση ενός μη κατακρε
ουργημένου κόσμου και η εναγώνια προσπάθεια για επανάκτηση της χαμένης πληρότητας, είναι
ατελεύτητη και αποτελεί μια άλλη έκφραση του μύθου του Σίσυφου· ζητά μερίδιο από τον «ουρανό».
Είναι φανερή, στην ποίηση του Σαχτούρη, η συνύπαρξη των ανθρώπων με το άγος,
τις φρικαλεότητες, την ηθική αναλγησία. Αυτές οι συνθήκες τού υπαγορεύουν
την ανάγκη να αθωώσει αυτόν τον κόσμο, προσεγγίζοντας τον ουρανό.
Στην τρίτη εικόνα ο ποιητής αυτονομείται (εγώ), ταυτίζεται ο ποιητής με τον ελε
γκτή. Το ποιητικό εγώ δεσπόζει αυτονομημένο και προικισμένο. Ενώ όλοι
οι άλλοι άνθρωποι ζουν προσκολλημένοι στη γήινη πραγματικότητα, στη λογική
και στις αγκυλώσεις της, ο ποιητής, όντας φύσει ελεύθερος, ανατρεπτικός και
δημιουργικός διεκδικεί τη δυνατότητα να φτάσει στον ουρανό του και να κατα
κτήσει τα μυστικά του, σαν τα πουλιά στων οποίων την ελεύθερη και ανυπό
τακτη φύση συμμετέχει, ως κληρονόμος τους. έχει την ξεχωριστή ιδιότητα να
αιωρείται ανάμεσα στους δύο κόσμους, στη γη και στον ουρανό, να ίπταται
ψηλότερα από τους άλλους ανθρώπους. Αισθάνεται αυτήν την ανάγκη γιατί αυτό
του επιβάλλει το χρέος του απέναντι στην ποίηση, στον εαυτό του και στους ανθρώ
πους.
Το πέταγμα (κληρονόμος των πουλιών) ως ιδιότητα των πουλιών συμβολίζει
την απελευθέρωση. Ο ποιητής κινείται μεταξύ ουρανού και γης, μεταμορφώνεται
σε πουλί, σύμβολο ελευθερίας (μοτίβο γνωστό από την αρχαιότητα) για να επιτελέ
σει το έργο της εποπτείας του ουρανού και της γης. Ο ποιητής, λοιπόν, παραλλη
λίζεται με τα πουλιά γιατί και αυτός έχει τη δυνατότητα να «ίπταται», να βρίσκε
ται ψηλότερα από τους απλούς ανθρώπους (λόγω της βαθιάς καλλιέργειας, του αν
θρωπισμού και της υιοθέτησης υψηλών αξιών), να μεταβαίνει εύκολα από τη γη
στον ουρανό και να επιστρέφει. Γι’ αυτό ο ποιητής ονομάζεται κληρονόμος των
πουλιών. Κοινός χώρος του ποιητή και των πουλιών είναι ο ουρανός. Όμως, παρά
τις δυσμενείς συνθήκες, δεν πρέπει να παραιτηθεί, ακόμα και με σπασμένα φτε
ρά, διαθέτει δυνάμεις για να φέρει εις πέρας την υψηλή αποστολή του.
Είναι τραυματισμένος ψυχικά (έστω και με σπασμένα φτερά) από μια νοσηρή
πραγματικότητα, τις δυσάρεστες εμπειρίες του ποιητή από την εποχή του (εμφύλιος
και μετεμφυλιακά χρόνια).
Ακόμη μία φορά τονίζει το χρέος (πρέπει να πετάω) να ξεπεράσει κάθε αντι
ξοότητα και δυσκολία που δυσχεραίνει το έργο του και να φτάσει στον ουρανό, για
να κρατήσει ζωντανό το φως των αστεριών. Η δεύτερη βουλητική πρόταση επα
ναφέρει το θέμα του ηθικού χρέους του ποιητή, ως «θεματοφύλακα των ηθι
κοπνευματικών αξιών»· άλλα περιθώρια επιλογής δεν υπάρχουν για τον ποιητή,
το χρέος του είναι ένα, αλλά αποκτά κοινωνική διάσταση και οικουμενικό
χαρακτήρα: η προάσπιση του «ουρανού» είναι, πρέπει να είναι, υπόθεση όλων
μας και η προάσπισή του είναι κοινωνική λειτουργία της ποίησης
Τα σπασμένα φτερά δείχνουν πως αυτός ο αγώνας του δεν τον αφήνει χωρίς τραύμα
τα· είναι όμως αναγκασμένος να εκτελεί την ουράνια πτήση του και ως «τραυματι
σμένος μηχανοδηγός» πρέπει -έστω και με σπασμένα φτερά- να πετάει. Τα τραύ
ματα αφορούν τα πτητικά του όργανα, τα φτερά του, και επομένως πλήττουν τις
οραματικές επενδύσεις του. Όμως αυτός ο τραυματισμός δεν υπονομεύει τις
προσπάθειές του να αγγίξει τον ορίζοντα των προσδοκιών του· οι δυσκολίες ή οι α
ποτυχίες στην προσπάθεια της αποκατάστασης της διασαλεμένης τάξης των πραγ
μάτων δεν τον πτοούν, δεν τον αποπροσανατολίζουν από τα οράμάτα του. Αυτή
ακριβώς η επιμονή για την ανακατάληψη του ουρανού από τον ποιητή θέτει
σε αμφισβήτηση την γνώμη κάποιων κριτικών που αποδίδουν στο Σαχτούρη απαισι
οδοξία.
Η σαχτουρική ποίηση απορρίπτοντας την παραδοσιακή γραφή υιοθετεί
εικόνες της καθημερινής πραγματικότητας υπερτονίζοντας το παράλογο, το
υπερρεαλιστικό στοιχείο, ως παραίσθηση. Χαρακτηριστικό της σαχτουρικής ποίη
σης είναι η εικονοπλασιστική δύναμη και η χρήση συμβόλων. Η χρήση συμβόλων
που προέρχονται από τη φύση και την τεχνική, τους ανθρώπους, τα ζώα
και τις μηχανές. Δίνονται παραμορφωμένα σε ένα σκηνικό χάους, φρίκης, απόγνω
σης και βουβής διαμαρτυρίας. Ποίηση εικονιστική, εικαστικά στοιχεία στην ποίη
σή του (μορφικά θυμίζει την κυβιστική ζωγραφική: σχήματα παραμορφωμένα, δυ
νατά χρώματα, αιφνιδιαστικοί συνδυασμοί). Χρησιμοποίει ευρέως χρώματα με μία
λιτότητα, κρυπτικότητα και αντιλυρισμό.
Η γλώσσα του είναι απλή, ελλειπτική, λιτή, τραγική, σκυνθρωπή και σοβαρή. Λεξι
λόγιο λιτό, συνήθως έναρθρο προσηγορικό ουσιαστικό στον τίτλο του ποιή
ματος. Ο ποιητής τους είναι αγέλαστος, πονεμένος, αηδιασμένος, έντρομος, κατεχό
μενος από οράματα εφιαλτικά, λόγω των τραγικών βιωμάτων του, και γι αυτό
ακριβώς νοσταλγός ενός χώρου υψηλότερου και καθαρότερου.
Μίλτος Σαχτούρης, ¨Ο Ελεγκτής" (1958)
Εξπρεσιονισμός:(Τα φάσματα) |
ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ , Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ.
- ρεαλιστική απεικόνιση της καθημερινής πραγματικότητας
- αντιηρωικός ποιητής , εκφραστής και απολογητής της κατακερματισμένης και καθημαγμένης ανθρώπινης ύπαρξης. Ο διαρκής στοχασμός του πάνω στην έννοια της οδύνης, ως βαθύτερη ουσία και μοίρα της ανθρώπινης ύπαρξης, οδήγησε σε μια λιτή και ξεκάθαρη χαρτογράφηση του εσωτερικού πόνου του σύγχρονου ανθρώπου.
- Απορρίπτει την παραδοσιακή γραφή και στρέφεται στον συμβολισμό και τον υπερρεαλισμό.
- οικοδομεί το έργο του με εφιαλτικές εικόνες και σύμβολα, που πλησιάζουν περισσότερο τον εξπρεσιονισμό.
- Υπερτονίζει το παράλογο, ενώ από τον Υπερρεαλισμό από τον οποίον ξεκίνησε, κρατά την τολμηρή φαντασία και την παραίσθηση. Νεοϋπερρεαλισμός.( «Το έχω τονίσει επανειλημμένα, ο υπερρεαλισμός έδρασε πάνω μου σαν καταλύτης. Με λευτέρωσε στην ποίηση και στη ζωή, αλλά δεν μπορώ να πω ότι η ποίησή μου είναι υπερρεαλιστική. Η ποίησή μου είναι ιδιότυπα δραματική και λυρική» , δήλωνε ο ίδιος. (περιοδικό Τέταρτο, Μάρτιος 1987).
- Η σταθερή δομή του ποιήματός του , που αποτελείται από μια ιστορία – «μήνυμα» , τη «σκηνική» διάρθρωση και την «ιδεοπλαστική» εικόνα.
- Η ευρεία χρήση χρωμάτων
- Η λιτότητα, η κρυπτότητα και ο αντιλυρισμός του λόγου
- Η χρήση συμβόλων που προέρχονται από τη φύση και την τεχνική, τους ανθρώπους, τα ζώα και τις μηχανές. Δίνονται παραμορφωμένα σε ένα σκηνικό χάους, φρίκης, απόγνωσης και βουβής διαμαρτυρίας.
- Η χρήση κοινών μοτίβων , όπως το αίμα , τα παιδιά, το φεγγάρι, το μαχαίρι.
- Τα σταθερά θέματα όπως τα φυτά, τα πουλιά, τα ζώα, ο ουρανός και τα άστρα.
- Το έναρθρο ουσιαστικό στον τίτλο του ποιήματος.
- παραμορφωτικά έγχρωμα σχήματα ( ένας μπαξές γεμάτος αίμα / είν΄ο ουρανός )
- αμφίδρομη κίνηση με αναιρετικό χαρακτήρα (ένας μπαξές γεμάτος αίμα / είν΄ο ουρανός/ και λίγο χιόνι )
- ασύμβατη συνύπαρξη λέξεων που αναιρούν κάθε λογική λεκτική αναμονή ( κληρονόμος πουλιών)
- αφύσικοι μετασχηματισμοί που ανατρέπουν ακόμη και τη συμπαντική τάξη ( έσφιξα τα σχοινιά μου/ πρέπει και πάλι να ελέγξω τ΄αστέρια)
- Εφιαλτική συνύπαρξη παιδικής αθωότητας με σκηνές φρίκης
Έτσι προκύπτουν τα σταθερά δομικά στοιχεία της ποίησής του:
- μια ιστορία-μήνυμα
- η σκηνική διάρθρωση
- και η ιδεοπλαστική εικόνα( εικόνα / ζωγραφιά, που εκφράζει μια ιδέα)
Από άρθρο της Χριστίνας Αργυροπούλου ( περ. Ομπρέλα, 6-7-8-2006)
- Οι υπερρεαλιστές είναι έντονα επηρεασμένοι από την ψυχανάλυση. Εκφράζουν στη ποίηση ( και στη τέχνη γενικότερα) τις διαδικασίες του υποσυνείδητου
- Σύμφωνα μ’ αυτούς ο άνθρωπος δεν πρέπει να μένει εγκλωβισμένος στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής αλλά να χρησιμοποιεί τη φαντασία, το όνειρο, το ασυνείδητο, σπάζοντας τα δεσμά του ρεαλισμού, της αληθοφάνειας.
- Αυτόματη γραφή με την οποία ο δημιουργός γράφει χωρίς καμιά επέμβαση της λογικής. Απόλυτη ελευθερία στο λεξιλόγιο και τη στιχουργική,
- απρόσμενοι συνδυασμοί λέξεων
- εντυπωσιακές εικόνες
Γνωρίσματα:
- ερμητισμός / κρυπτικότητα, λεκτική λιτότητα
- το στοιχείο του παραλόγου, που εκφράζεται και στη μορφή του ποιήματος
- αλλότροπη / απρόσμενη σύνδεση μη αναμενόμενων εικόνων
- τραγική αίσθηση της ζωής , σε αντίθεση με την αισιόδοξη στάση ζωής που είχαν οι μεσοπολεμικοί υπερρεαλιστές, τουλάχιστον στην αρχή της ποιητικής τους πορείας. Έχει διαφοροποιηθεί από το υπερρεαλιστικό κίνημα γιατί δεν μετέτρεψε τη ζωή και την ποίηση σε όνειρο αλλά σε εφιαλτική πραγματικότητα.
- Ο νεοϋπερρεαλιστής, επηρεασμένος και από τη γύρω του πραγματικότητα, δε θεωρεί τη γλώσσα ως μέσο με το οποίο θα προκαλέσει έκπληξη (όπως συνέβαινε με τους υπερρεαλιστές του μεσοπολέμου) , αλλά ως όργανο που θα τον βοηθήσει να συλλάβει και να εκφράσει την εφιαλτική πραγματικότητα που υπάρχει γύρω του .
- την έκφραση εσώτερων ψυχολογικών καταστάσεων,
- τον προσδιορισμό της μορφής ( εικονοποιία, στίξη, σύνταξη κλπ ) από την έκφραση , ηχητικές και χρωματικές αποτυπώσεις
- χρήση μεταφοράς και εικόνας
- φανταστική απεικόνιση του κόσμου και του παράλογου
- κινείται ανάμεσα στον κοινωνικό προβληματισμό και την υπαρξιακή εμπειρία, με κύριο χαρακτηριστικό την αγωνία για την τύχη του μεταπολεμικού ανθρώπου.
- ιδεολογική φόρτιση του ποιητικού λόγου
- υπαρξιακές ανησυχίες : άγχος, φόβος, ( κυρίως ο φόβος του θανάτου)
- αβεβαιότητα, αίσθηση αδιεξόδου
- τραυματικές εμπειρίες της ιστορίας, διάψευση των οραμάτων
- η φθορά που συνεπάγεται το πέρασμα του χρόνου
- η κοινωνική λειτουργία της ποίησης
- η πάλη ανάμεσα στις δυνάμεις του καλού και του κακού
- αρχετυπικοί συμβολισμοί (όπως στο Σαχτούρη ο ουρανός, το φεγγάρι, ο κήπος)
Διαρρήχτες του ήλιου δεν είδαν ποτέ τους πράσινο κλωνάρι δεν άγγιξαν φλογισμένο στόμα δεν ξέρουν τί χρώμα έχει ο ουρανός Σε σκοτεινά δωμάτια κλεισμένοι δεν ξέρουν αν θα πεθάνουν παραμονεύουν με μαύρες μάσκες και βαριά τηλεσκόπια με τ’ άστρα στην τσέπη τους βρωμισμένα με ψίχουλα με τις πέτρες τών δειλών στα χέρια παραμονεύουν σ’ άλλους πλανήτες το φως Να πεθάνουν Να κριθεί κάθε Άνοιξη από τη χαρά της από το χρώμα του το κάθε λουλούδι από το χάδι του το κάθε χέρι απ’ τ’ ανατρίχιασμα του το κάθε φιλί το ανέβασμα
Ὁ Ο ὐ ρ α ν ό ς Πουλιὰ μαῦρες σαΐτες τῆς δύσκολης πίκρας δὲν εἶν᾿ εὔκολο πράμα ν᾿ ἀγαπήσετε τὸν οὐρανὸ πολὺ μάθατε νὰ λέτε πὼς εἶναι γαλάζιος ξέρετε τὶς σπηλιές του τὸ δάσος τοὺς βράχους του; ἔτσι καθὼς περνᾶτε φτερωτὲς σφυρίχτρες ξεσκίζετε τὴ σάρκα σας πάνω στὰ τζάμια του κολλοῦν τὰ πούπουλά σας στὴν καρδιά του Καὶ σὰν ἔρχεται ἡ νύχτα μὲ φόβο ἀπ᾿ τὰ δέντρα κοιτᾶτε τ᾿ ἄσπρο μαντίλι τὸ φεγγάρι του τὴ γυμνὴ παρθένα ποὺ οὐρλιάζει στὴν ἀγκαλιά του τὸ στόμα τῆς γριᾶς μὲ τὰ σάπια τὰ δόντια του τ᾿ ἄστρα μὲ τὰ σπαθιὰ καὶ μὲ τοὺς χρυσοὺς σπάγγους τὴν ἀστραπὴ τὸν κεραυνὸ τὴ βροχή του τὴ μακριὰ ἡδονὴ τοῦ γαλαξία του Οι απομείναντες Όμως υπάρχουν ακόμα λίγοι άνθρωποι που δεν είναι κόλαση η ζωή τους υπάρχει το μικρό πουλί ο κιτρινολαίμης η Fraulein Ramser και πάντοτε του ήλιου οι απομείναντες οι ερωτευμένοι με ήλιο ή με φεγγάρι ψάξε καλά βρες τους, Ποιητή! κατάγραψέ τους προσεχτικά γιατί όσο παν και λιγοστεύουν λιγοστεύουν Ο ποιητής
Η φεγγαράδα
Β) Από άλλους ποιητές Νίκος Καρούζος ο ποιητής έχει ένα βέβαιο δρόμο Γεννιέται ο άνθρωπος κι ο ήλιος γίνετ’ αμέσως πάθος ο ποιητής έχει ένα δρόμο σαν όνειρο μαύρο χαμογελαστό έχει ένα βέβαιο δρόμο τόπους – τόπους αγκάθια τόπους – όπους ωραία χαλιά π’ ο άτυχος τα ματώνει. Κι όταν ο ήλιος πέσει στις θνητές κορφές αρχίζουν τ’ άστρα. Εκεί του δρόμου η τέλεψη πάλι μια γέννα μάς προσμένει. Τάσος Λειβαδίτης Κ ρ ι τ ι κ ή τ η ς π ο ί η σ η ς Ε! τι καθόσαστε λοιπόν ποιητές βγήτε στους δρόμους, καβαλήστε στα λεωφορεία, ανεβήτε στις αμαξοστοιχίες να δήτε καθώς θ’ απαγγέλετε τα τραγούδια σας ν’ ανθίζει μες στην καρβουνόσκονη σαν έν’ άσπρο τριαντάφυλλο το γέλιο των μηχανοδηγών. Πηγαίντε στη λαϊκή αγορά ανάμεσα στις φωνές και τη μυρουδιά των λαχανικών. Είναι εκεί μια αντρογυναίκα με ξυλοπάπουτσα που αν χαμογελάσει με τους στίχους σας σημαίνει πως κάτι φτιάξατε στη ζωή σας. Γιατί αυτή η αντρογυναίκα με το πλατύ, βλογιοκομένο πρόσωπο έχει τρία παιδιά σκοτωμένα και δεν τόχει σκοπό να γελάσει με μυξάρικους στίχους. Ανεβήτε με τα πριονοπέδιλα πάνω στους στύλους του τηλέγραφου και τραγουδήστε και ξανατραγουδήστε και κουνώντας σαν ένα τσαλακωμένο κασκέτο την καρδιά σας χαιρετήστε το μέλλον. Ο π ο ι η τ ή ς I Προσπαθεί να φαίνεται ήρεμος. Να μοιάζει με τους άλλους. Κι είναι στιγμές που το κατορθώνει. Όμως τις νύχτες δεν μπορεί να κοιμηθεί. Οι μεγάλες φτερούγες του δε χωράνε μέσα στον ύπνο. Ανέστης Ευάγγελου Ο π ο ι η τ ή ς Είχε ανεβεί στην πιο ψηλή κορφή κι η φωνή του, λευκό πουλί στον ουρανό. Στους πρόποδες μυρμήγκιαζε πλήθος αμέτρητο άκουγαν τη φωνή κι ολοένα ανέβαιναν μίκραινε ο κύκλος και κρατούσαν ξύλα μαχαίρια κράταγαν και πέτρες και πλησίαζαν ακούγονταν κραυγές σκοτώστε τον να πέφτουν άρχισαν μετά οι πρώτες πέτρες λάμψαν στον ήλιο τα μαχαίρια κατάλαβε το τέλος του. Όμως η φωνή του, λευκό πουλί πέταγε πάνω απ’ τα κεφάλια τους και δεν τη φτάναν οι κραυγές και τα μαχαίρια. |
- Δ.Μαρωνίτης , Μίλτος Σαχτούρης, Άνθρωποι, χρώματα, ζώα, μηχανές, εκδ.Γνώση
- Γιώργος Παπαντωνάκης, Μίλτος Σαχτούρης , περιοδικό Νέα Παιδεία τχ 92, 1999
- Γ.Δάλλας, Εισαγωγή στην ποίησης του Σαχτούρη, εκδ.Κείμενα
- Θ. Κωνσταντινίδης, Οι μεταμορφώσεις στην ποίηση του Σαχτούρη, εκδ.Νεφέλη
- Ελένη- Παρασκευή Μιχαηλίδου, Ο ποιητής Σαχτούρης και η εποχή του
- Ποιος είναι, λοιπόν, ο Μίλτος Σαχτούρης; Ηλίας Μαγκλίνης , http://news.kathimerini.gr
- Αγάθης Γεωργιάδου, Η ποιητική περιπέτεια, Μεταίχμιο
- Α.Γεωργιάδου,Ε.Δεληγιάννη, Νεοελληνική Λογοτεχνία, εκδόσεις Ξιφαράς
Νέα Εστία τχ 1296, Διαβάζω τχ 263 Η λέξη τχ 123- 124 Κατερίνα Μπουκόρου - Μαρία Μπουκόρου, Νεοελληνική Λογοτεχνία-Ποίηση- Γ'Λυκειου, Σαββάλας. • angitan.blogspot.gr • logotexniakatefthinsis.blogspot.com
• fotodendro.blogspot.com • Το σχολικό εγχειρίδιο ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η αναφορά στον ουρανό και στον ρόλο του ποιητή μεταξύ του ουράνιου πνευματικού κόσμου και του επίγειου, η ευθύνη του ποιητή-ελεγκτή να διατηρεί το φως των αστεριών για τη πνευματική ανύψωση των ανθρώπων, με παραπέμπει στην πλατωνική θεωρία των Ιδεών, στην ξεχωριστή ύπαρξη του αισθητού και του ιδεατού-ιδανικού κόσμου των ιδεών. Ο ποιητής - ελεγκτής ίσως να μπορούσε να συσχετιστεί με το ρόλο του "φιλοσόφου" στον Πλάτωνα, που έχει ως υποχρέωση, αφού μπει στον κόσμο των ιδεών, να γυρίσει πίσω για να μεταλαμπαδεύσει τη γνώση του προς τους απλούς ανθρώπους. Νομίζω ότι αυτή η ομοιότητα θα έπρεπε να τονιστεί. Θα ήθελα τη γνώμη σας... |
Σενάριο διδασκαλίας για την ποίηση του Μ.Σαχτούρη(Ελεγκτής--Αποκριά
Μ. Σαχτούρης, Ο Ελεγκτής (eirinipax)
Μ. Σαχτούρης, Ο Ελεγκτής
Γενικά χαρακτηριστικά του έργου του:
- Αντλεί τα βιώματά του από τα προσωπικά του βιώματα, τις εμπειρίες του και την εποχή του, κυρίως μετά τον Εμφύλιο.
- Έχει δημιουργήσει ένα δικό του κόσμο, με θεμέλια, αρχιτεκτονική διάρθρωση, ενότητα ύφους και περιεχόμενο. Ο κόσμος αυτός φαίνεται κατακερματισμένος και παράλογος, κλειστός και ατομικός, όμως υπάρχει μια ευαίσθητη ακοή που αφουγκράζεται κι ένα μάτι που βλέπει άγρυπνα ό,τι γίνεται απ’ έξω. Τα ποιήματά του είναι γεμάτα εικόνες (θεωρείται ο «εικαστικότερος» των ποιητών μας) εικόνες ενός ανεστραμμένου, έκπτωτου, σαπισμένου κόσμου. Ο ποιητής εμφανίζεται στην ποίησή του χωρίς χαμόγελο, πονεμένος, πικρός, αηδιασμένος κι έντρομος, πάντοτε όμως νοσταλγός ενός υψηλότερου καθαρού χώρου, ενός ουρανού, όπως τον νοσταλγούν οι φυλακισμένοι
- Λεκτική λιτότητα κι αυστηρότητα, ισορροπημένη μορφή και ευσύνοπτο μήνυμα. Η αφαίρεση λειτουργεί σε όλα τα στάδια της καλλιτεχνικής δημιουργίας και σε όλα τα πεδία του ποιήματος (καμιά συσσώρευση ή πλεονασμός όρων, η πρόταση είναι ο ακρογωνιαίος λίθος του ποιήματος, λίγες λέξεις)
- Σε κάθε ποίημα του Σαχτούρη υπάρχει: α) μια ιστορία-«μήνυμα» β) μια «σκηνική» διάρθρωση γ) μια «ιδεοπλαστική» εικόνα
- Τα ποιήματά του δεν είναι απαισιόδοξα, είναι σαν τα ξόρκια που ξορκίζουν το κακό. μοιάζουν με μάσκες αφρικάνικες, με μάσκες ζώων και προγόνων, για να ξορκιστεί ο θάνατος, όπως συμβαίνει και με τις μάσκες των ιθαγενών. (Σχόλιο του ίδιου του ποιητή)
«Ο Ελεγκτής»
Ανήκει στη συλλογή Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο που εκδόθηκε το 1958.
Ακολουθεί τους κανόνες της νεότερης ποίησης: εγκατάλειψη παραδοσιακών ποιητικών φορμών, ελεύθερος στίχος, γλώσσα απλή, υπερρεαλιστικές εικόνες, συνειρμοί, ελλειπτικότητα, απουσία εκφραστικών σχημάτων, αυτοαναφορικότητα, σύμβολα.
Είναι ένα ιδιαίτερα αντιπροσωπευτικό ποίημα όσον αφορά τη συνειδητοποίηση του χρέους ενός ποιητή, ο οποίος έχει κοινωνική, ηθική και ανθρωπιστική αποστολή να πετά, έστω και με σπασμένα φτερά. Είναι το χρέος του ποιητή απέναντι στην τύρβη και τη φρίκη. Το χρέος του να συμφιλιώνει τον «ουρανό» με τη γη, να φωτίζει με το φως των αστεριών το αιματόβρεχτο γήινο τοπίο, να πετάει ψηλότερα από τους άλλους ανθρώπους, να «φρουρεί» παράδοση κι αξίες.
Τίτλος: απαρτίζεται, κατά τη σαχτουρική συνήθεια, από ένα έναρθρο ουσιαστικό. Είναι ένας τρόπος να ορίσει ο ποιητής το χώρο του για να προετοιμάσει την είσοδο του αναγνώστη στο μαγικό χώρο του και να παρακολουθήσει την παράξενη, μικρή, αλλά γοητευτική ποιητική ιστορία. Στον τίτλο φαίνεται η ιδιότητα ενός συγκεκριμένου ποιητικού υποκειμένου με πολύ ξεκάθαρη αποστολή. Ο ποιητής είναι ο διαμεσολαβητής, ο καθοδηγητής, το αρμόδιο πρόσωπο που οφείλει να ελέγχει τ’ αστέρια, να επαγρυπνεί για να μη σβήσει το φως τους. Είναι ο δίαυλος επικοινωνίας από τον κόσμο της ύλης στον κόσμο του πνεύματος.
Η εικόνα: Το ποίημα απαρτίζεται από τρεις ιδεοπλαστικές και σκηνικές εικόνες-στοχασμούς:
Α) Η σκηνή του κακοποιημένου ουρανού (στ 1-3)
Ορίζεται το σκηνικό.
Στ.1και 3: το αίμα και το χιόνι ως σύμβολο της φρίκης, του θανάτου και της ηθικής σήψης. Ίσως μας θυμίζει τα χιόνια και τα αίματα του αλβανικού μετώπου ή του σκληρού κατοχικού χειμώνα του ’42.
Στ. 2. ουρανός λύτρωσης και αισιοδοξίας. Εκεί αναζητεί ο ποιητής τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, τη ζωή.
Β) Η σκηνή του ουράνιου μηχανοδηγού (στ. 4-6)
Στ. 4: ο ποιητής προετοιμάζεται για τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει στο δρόμο του, προετοιμάζεται για μια ασφαλή πτήση. Βρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση, για να επιτελέσει το χρέος του.
Στ. 5: η βουλητική πρόταση δείχνει και τονίζει το χρέος του ποιητή-ελεγκτή. Το χρονικό επίρρημα πάλι δείχνει πως το καθήκον του δεν τελειώνει ποτέ.
Γ) Η σκηνή του ποιητή ως ιερού πτηνού που σακατεύτηκε στους «δύσκολους και στυγερούς καιρούς» (στ. 7-11)
Η τελευταία εικόνα αναδιπλώνεται για να χωρέσει και τις άλλες δύο: Ο ποιητής πρέπει να κάνει τη διαδρομή του–πέταγμα έστω και με σπασμένα, ξέσφιγγα φτερά-σκοινιά. Και ως μηχανοδηγός, ελέγχοντας το σύστημα των άστρων, στάσεις-φανάρια και λαμπτήρες της διαδρομής, να τερματίσει εκεί στη χώρα της επαγγελίας του, που μάλιστα γέμισε κι αυτή αίμα και χιόνι
Το ποιητικό υποκείμενο: Η πρωτοπρόσωπη ποιητική αφήγηση υποδηλώνει την ταύτιση ποιητή-ελεγκτή, και στο ποίημα το «εγώ» του ποιητή αυτονομείται για προβάλει επιτακτικά το χρέος του.
Ο χώρος: ο χώρος καλύπτει το γήινο επίπεδο και την ουράνια περιοχή.
Γη: το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται στη γη, για την οποία βέβαια δε γίνεται λόγος στο ποίημα ούτε περιγράφεται. Από άλλα κείμενα του Σαχτούρη γνωρίζουμε, όμως, ότι έχει υποστεί σφαγιασμούς και αντιανθρώπινες ενέργειες, γι’ αυτό είναι κατερειπωμένη και κατερημωμένη.
Υπεργήινος χώρος: σ’ αυτόν στοχεύει το ποιητικό υποκείμενο (ουρανός, αστέρια), εκπροσωπεί τις αρχέγονες αξίες, τα πνευματικά αγαθά. Εδώ ο ουρανός έχει σμικρυνθεί και μας δίνεται με τις διαστάσεις ενός μπαξέ. Γίνεται ένας εφιαλτικός κήπος, αιματοβαμμένος από την τρομακτική έκταση των σφαγιασμών που έφτασαν ως εδώ. Οι φράσεις γεμάτος αίμα … και λίγο χιόνι αποδίδουν ποιητικά τα στοιχεία εκείνα που κάνουν δυσπρόσιτο και απαγορευτικό το χώρο και την κατάκτησή του δύσκολη υπόθεση. Ο ουράνιος χώρος, ο κόσμος των ιδεών, της αγνότητας και της αθωότητας, αλώνεται από το Κακό και ταλανίζεται. Οι αιματοχυσίες, η ηθική σήψη και μόλυνση μετατοπίζονται στον ουρανό και κατακλύζουν τον «υπέργειο χώρο». Οι αξίες της ατομικής και κοινωνικής ζωής αλλοιώθηκαν από τις υλικές ψευδαξίες και την καθημερινή φθορά.
Γι’ αυτό ο ποιητής αισθάνεται την ανάγκη να επέμβει διορθωτικά. Είναι χρέος του να δραστηριοποιηθεί ως πνευματικός ταγός και να αναλάβει καθοδηγητικό ρόλο μέσα στο ρημαγμένο αυτό κόσμο και στην άλωση του ουράνιου χώρου.
Η παρέμβαση του ποιητή: η διορθωτική του παρέμβαση έχει σκοπό να ξορκίσει την εισβολή του Κακού από το χώρο των Ιδεών. Για να φέρει σε πέρας την αποστολή του μεταμορφώνεται σε πουλί, συμβολική απεικόνιση των ποιητών, γίνεται κληρονόμος πουλιών, σαν τον ευγενικό γόνο παλιάς γενιάς που τον βαραίνει η ευθύνη μιας αποστολής και μιας παράδοσης.
Ο τραυματισμός: α) Από τις αλλοιώσεις του γήινου χώρου και της ουράνιας περιοχής κι από τον αγώνα του να τις εξαλείψει ο ποιητής δεν εξέρχεται χωρίς τραύματα. Είναι όμως αναγκασμένος να εκτελεί την ουράνια πτήση του και τραυματισμένος. Ο τραυματισμός του δεν υπονομεύει τις προσπάθειές του. Αντίθετα, ως εκπρόσωπος του είδους του αναλαμβάνει να αποκαταστήσει τη διασαλευμένη τάξη των πραγμάτων και να δώσει ξανά το κύρος της ζωής και να αποκτήσει εσωτερική πληρότητα.
β) Είναι, βέβαια, πιθανό τα πλήγματα που έχει δεχτεί να οφείλονται και στην υποδοχή που του επιφύλαξαν η κριτική και το αναγνωστικό κοινό (απορρίφθηκε, χλευάστηκε κι έμεινε άγνωστη για καιρό). Στην περίπτωση αυτή ο ουρανός εκπροσωπεί για τον ίδιο και το χώρο της Ποίησης
Γ. Δάλλας, Ο ποιητής Μίλτος Σαχτούρης
Γ. Παπαντωνάκης, Μίλτου Σαχτούρη, Ο Ελεγκτής
Παράλληλα κείμενα
Ο ποιητής κληρονόμος πουλιών
Σενάριο διδασκαλίας για την ποίηση του Μ.Σαχτούρη(Ελεγκτής--Αποκριά
https://www.youtube.com/watch?v=Toy0USg6NPE
ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ ΜΙΛΤΟΣ, "Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ"
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ | ΚΛΗΡΟΝΟΜΟΣ ΠΟΥΛΙΩΝ - ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ
Σαχτούρης - Η αποκριά
Ο Ποιητής Μίλτος Σαχτούρης
Ο Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη 1
Ο Σαχτούρης διαβάζει Σαχτούρη 2
Αγάθη Γεωργιάδου, Ο Ελεγκτής του Μ.Σαχτούρη
