Η ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ,ΕΞΟΔΟΣ,ΣΚΗΝΗ 1Η (1653-1778)

ΕΞΟΔΟΣ
στ. 1653-1778 «῾Eλένη [...] βέβηκ' ἔξω χθονὸς»
Έτσι τελειώνει αυτή η ιστορία

1η ΣKHNH (στ. 1653-1778)
ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ	Σε βρίσκω, αφέντη,1 για κακό μαντάτο· παράξενα στ' αλήθεια έργα θ' ακούσεις.2		H Eισοδος του Αγγελιαφορου Ποια είδηση  φέρνει  στο Θεοκλύ μενο; Πώς εκείνος  αντιδρά;
ΘΕΟΚΛYΜΕΝΟΣ	Τι τρέχει;	1655
ΑΓΓ.	Ψάξε να βρεις άλλη γυναίκα τώρα,3 γιατί έφυγε απ' τη χώρα πια η Ελένη.
ΘΕO.	Πώς; Περπατώντας ή έβγαλε φτερούγες;4
ΑΓΓ.	Ο Μενέλαος την πήρε με καράβι· αυτός που ήρθε και σου είπε το χαμό του.	1660
ΘΕO.	Ω! λόγια φοβερά κι απίστευτα. Όμως με τι πλεούμενο έχει αυτή ξεφύγει;
ΑΓΓ.	Μ' εκείνο που έδωσες στον ξένο· οι ναύτες, για να το ξέρεις, ήτανε δικοί σου.5
ΘΕO.	Πώς; Θέλω να μάθω·6 δεν πιστεύω να νίκησε ένας μόνο πλήθος ναύτες, που πήγαν στο γιαλό μαζί με σένα.7	1665
ΑΓΓ.	Αφήνοντας η Ελένη το παλάτι, κατέβαινε στη θάλασσα, με βήμα
	βαρύ κι αργό τον άντρα της θρηνώντας8 που ζωντανός κοντά της ήταν όμως. Σα φτάσαμε όλοι στο καραβοστάσι, τραβήξαμε ένα πλοίο της Σιδώνας μεγάλο κι αταξίδευτο, πενήντα	1670	H Αγγελικη Ρηση: Τα Νεα απο το Λιμανι Ποιες είναι οι πρώτες  κινήσεις των ναυτών; της Eλένης;
	κουπιά, πενήντα πάγκους είχε. Τότε πέσαμε στη δουλειά· κατάρτι ο ένας στεριώνει, τα κουπιά προσδένουν άλλοι, σιάζουν τ' άσπρα πανιά και το τιμόνι στη θέση του καλά το συναρμόζουν.	1675
	Κι ενώ δουλεύαμε έτσι, στ' ακρογιάλι, θαρρείς κι αυτό περίμεναν,9 προβάλλουν Έλληνες, του Μενέλαου συντρόφοι, κουρέλια απ' το ναυάγιο φορώντας, καλοί στην όψη, αλλά γεμάτοι λέρα.	1680

Σχολια

1. Ο Aγγελιαφόρος συναντά το Θεοκλύµενο, ο οποίος βγαίνει από το παλάτι και περιµένει την Eλένη, καθώς υπολογίζει ότι πλησιάζει η ώρα να επιστρέψει.
2. Ο Aγγελιαφόρος δε λαµβάνει υπόψη του το Χορό ούτε ρωτάει πού είναι ο βασιλιάς, όπως συµβαίνει σε άλλες τραγωδίες, αλλά απευθύνεται αµέσως στο βασιλιά, τον οποίο συναντά τυχαία στην πύλη του ανακτόρου.
3. ΘΕO: Τι τρέχει; ΑΓΓ: Ψάξε να βρεις άλλη γυναίκα τώρα. Στο πρωτότυπο πρόκειται για ένα µόνο στίχο που µοιράζεται σε δύο υποκριτές, φαινόµενο που ονοµάζεται αντιλαβή.
4. Η κατάπληξη του Θεοκλύµενου είναι τόσο µεγάλη, ώστε δυσκολεύεται να πιστέψει τον Aγγελιαφόρο· γι' αυτό µε έκδηλη ειρωνεία ρωτά πράγµατα που είναι αδύνατα: να έφυγε η Ελένη πεζή ή να πέταξε; ∆ε διανοείται ότι ο ίδιος πρόσφερε το µέσο φυγής στην Ελένη.
5. Με την έµφαση στο δεύτερο ενικό πρόσωπο, ο Aγγελιαφόρος µέµφεται έµµεσα τον ίδιο το βασιλιά.
6. Ο Θεοκλύµενος, εξαιτίας της δυσπιστίας του, από τη µια χάνει πολύτιµο χρόνο για την καταδίωξη των ηρώων µας και από την άλλη δίνει την ευκαιρία στον Aγγελιαφόρο να αρχίσει την αγγελική ρήση του.
7. Στο ερώτηµα του βασιλιά κρύβεται η απειλή εναντίον και του Aγγελιαφόρου, γιατί επέτρεψαν σε ένα µόνο άνθρωπο να τους νικήσει.
8. Ο Aγγελιαφόρος µάς µεταφέρει το κλίµα µιας τελετουργίας.
9. Οι σύντροφοι του Μενέλαου είχαν πάρει οδηγίες από τον A΄ Aγγελιαφόρο, το γέροντα υπηρέτη του Mενέλαου.

Ας Γινουμε Θεατες

Το τραγούδι του Χορού δε μείωσε την αγωνία των θεατών.... Άραγε τα κατάφεραν η Ελένη και ο  Μενέλαος; Σ' αυτό το κλίμα της έντονης προσμονής μπαίνει από τη δεξιά πάροδο ένα νέο πρόσωπο,  ο Aγγελιαφόρος. Από πού έρχεται; Πώς καταλαβαίνουμε ποιος είναι; Παρατήρησε τους δυο Aιγύπτιους Aγγελιαφόρους της σελίδας αυτής. Ποιος είναι πιο κοντά στον Aγγελιαφόρο που φαντάζεσαι εσύ διαβάζοντας το κείμε νο;

Αιγύπτιος Aγγελιαφόρος (Σ. Βόκοβιτς, Εθνικό Θέατρο, 1977, σκην. Α. Σολομός)

Ας Εμβαθυνου
με

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η τραγωδία είναι «μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ  τελείας».  Οι θεατές θα πρέπει λοιπόν στην Έξοδο* να δουν την ολοκλήρωση του μύθου, δηλαδή  της ιστορίας μας. Ας θυμηθούμε ποιες είναι οι εκκρεμότητες του έργου, οι οποίες θα πρέπει να  διευθετη θούν στην Έξοδο. Σε ποιες από αυτές αναφέρεται η αγγελική ρήση; Πριν από την εκτενή αγγελική ρήση υπάρχει ένας σύντομος διάλογος ανάμεσα στον  Aγγελια φόρο και το Θεοκλύμενο. Ας δούμε: Πώς παρουσιάζει την είδηση ο Aγγελιαφόρος; Πώς αντιδρά ο Θεοκλύμενος; Η αντίδρασή του δικαιολογείται ;

Θεοκλύμενος – Αιγύπτιος Αγγελιαφόρος (Σ. Μαβίδης – Γ. Κροντήρης, Αμφιθέατρο, 1999, σκην. Σ. Ευαγγελάτος)

Παραλληλο Κειμενο
 1

Αγγελος  Κακων [Ο Αγγελιαφόρος αναγγέλλει στο βασιλιά των Tαύρων, Θόαντα, ότι έπεσε θύμα δόλου και  η Ιφιγένεια δραπέτευσε με τον Ορέστη, τον αδελφό της, κλέβοντας από το ναό το ιερό άγαλμα  της θεάς.]
ΑΓΓ.	[...] άκου πρώτα αυτά που επείγουν· η κοπέλα που είχε των βωμών τη φροντίδα, η Ιφιγένεια, πάει έξω από τη χώρα με τους ξένους της θεάς κρατώντας τη σεβάσμια εικόνα· κι αυτά τα καθαρίσματα ήταν δόλος.	ΘO.	Τι; Ποια πνοή σ' αυτό την έχει σπρώξει;
		ΑΓΓ.	Θα ξαφνιαστείς: να σώσει τον Ορέστη.
		ΘO.	Ποιον Oρέστη; Tο γιο της Τυνδα ρίδας;
		ΑΓΓ.	Ναι, που η θεά είχε δω για θύμα  ορίσει.
		ΘO.	Θάμα! Πιο δυνατή πού να 'βρω λέξη;
		Eυριπίδης, Iφιγένεια στη  χώρα  τω ν Tαύ ρων,στ. 1312-1321 (μτφρ . Θ.  Σταύ ρου) (Aπό το Tραγω δίες του  Eυρι πίδη,  Bιβλιοπω λείον της  «Eστίας»)

	Αυτός, μόλις τους είδε, τους φωνάζει με λυπημένη τάχα τη φωνή του: «Κακόμοιροι, πώς φτάσατε εδώ πέρα; Το ελληνικό σας πλοίο έχει βουλιάξει; Τον πεθαμένο γιο του Ατρέα μαζί μου	1685	H Αφιξη των Συντροφων του Μενελαου Mε ποιο τέχνασμα ο Mενέλαος ανεβάζει τους συντρόφους στο καράβι; Ποιο πρόβλημα προκύπτει και πώς αντιμετωπίζεται;
	θα θέλατε να θάψετε; Η Ελένη, τάφο αδειανό θα του προσφέρει».10 Εκείνοι, κάνοντας πως δακρύζουν, στο καράβι προχώρησαν, τις προσφορές βαστώντας που θα 'ριχναν στη θάλασσα.11 Yποψίες	1690
	μας έζωσαν και μουρμουρίζαμε όλοι πως ήτανε πολλοί οι καινούριοι ξένοι. Στα λόγια σου πιστοί σωπαίναμε όμως· μας είχανε μπερδέψει οι προσταγές σου12 που όριζαν αρχηγό στο πλοίο εκείνον.	1695
	Εύκολα αυτά τα βάλαμε στο σκάφος· ωστόσο ο ταύρος στύλωσε τα πόδια· μούγκριζε κυκλοστρέφοντας τα μάτια, εκύρτωνε τη ράχη του κοιτώντας μέσ' απ' τα κέρατά του μ' άγριο βλέμμα,	1700
	μην αφήνοντας κανέναν να τον πιάσει.13 Τότε ο Μενέλαος φώναξε. «Της Τροίας οι κουρσευτές εσείς, στους δυνατούς σας ώμους τον ταύρο αυτόν με μιας σηκώστε, καθώς είναι συνήθεια των Ελλήνων,14	1705
	και φέρτε τον στην πλώρη για σφαχτάρι του πεθαμένου». Σύγκαιρα το ξίφος τράβηξε.15 Αυτοί γοργά στην προσταγή του τον ταύρο αρπούν και μες στο πλοίο τον φέρνουν. Χαϊδεύοντας το κούτελο του αλόγου	1710
	και το λαιμό,16O Μενέλαος γαλήνια το ανέβασε. Όταν φορτωθήκαν όλα, πατώντας αλαφρά στα σκαλοπάτια, μπήκε στερνή και κάθισ' η Ελένη·	1715

Σχολια

10. Κανονικά ο Μενέλαος θα έπρεπε πρώτα να περιµένει την απάντηση στο ερώτηµά του και µετά να τους ζητήσει να τον βοηθήσουν στην προσφορά των κτερισµάτων. Όµως µ' αυτό τον τρόπο είναι σαν να τους κλείνει το µάτι και να τους εκθέτει έµµεσα τη µηχανή σωτηρίας.
11. Οι σύντροφοι του Μενέλαου µεταφέρουν τις προσφορές, που οι Αιγύπτιοι είχαν τοποθετήσει στην ακτή.
12. Ο Θεοκλύµενος είχε δώσει αυστηρές εντολές στους ναύτες του να υπακούουν στις διαταγές του Μενέλαου. Η τυφλή δηλαδή υπακοή τους στο βασιλιά τούς εµπόδισε να κάνουν αυτό που θεωρούσαν σωστό και θα εξασφάλιζε τα συµφέροντά του.
13. Η άρνηση του ζώου να οδηγηθεί στο χώρο της θυσίας ήταν κακός οιωνός.
14. Αν ο ταύρος ήταν ήρεµος, συνηθιζόταν στην αρχαία Ελλάδα να τον οδηγούν στον τόπο της θυσίας δυο νέοι κρατώντας τον από τα κέρατα. Αν όµως αντιδρούσε, τότε, όπως επιβεβαιώνεται από αρχαίες επιγραφές, µεγαλόσωµοι νέοι ορµούσαν στον ταύρο, τον σήκωναν στους ώµους τους και τον οδηγούσαν στο βωµό, για να αποτραπεί ο κακός οιωνός.
15. O Mενέλαος τραβά το ξίφος του, γιατί πρόκειται να θυσιάσει τον ταύρο ή για να εµφυσήσει ενθουσιασµό στους συντρόφους του. Παράλληλα ετοιµάζεται για τη στιγµή της επίθεσης εναντίον των Aιγύπτιων ναυτών.
16. Αναφέρεται σε άλογο που µάλλον προοριζόταν για θυσία. Σε αυτή την περίπτωση µπορούµε να υποθέσουµε ότι χάθηκε κάποιος στίχος που αναφερόταν στο άλογο, το οποίο ο Θεοκλύµενος είχε προτείνει εναλλακτικά αντί του ταύρου στο στίχο 1378.

Ας Γινουμε Θεατες

Άλλη μια εκτενής ρήση, που, καθώς αφήνει τους θεατές να φαντάζονται αυτά που ακούν και όχι να τα βλέπουν με τα ίδια τους τα μάτια, θεωρείται στοιχείο αντιθεατρικό. Με ποιους εκφραστικούς τρόπους (κίνηση, χειρονομίες, φωνή) μπορεί ο ηθοποιός που υποδύεται τον Aγγελιαφόρο να κρατήσει ζωντανό το ενδιαφέρον των θεατών; Το κείμενο τον βοηθά;

A' Αγγελιαφόρος (Ν.  Τσακίρογλου, Ευριπί δης,  Φοίνισσες , Εθνικό Θέατρο, 1980,  σκην.  Α. Μινωτής)

B' Αγγελιαφόρος (Γ. Παρτσαλάκης, Ευριπίδης, Φοίνισσες, Εθνικό Θέατρο, 1980, σκην. Α. Μινωτής)

Ας Εμβαθυνου
με

Ο αγγελιαφόρος αποτελεί ένα δευτερεύον πρόσωπο στην αρχαία ελληνική τραγωδία και  έχει πάντα την ίδια αποστολή. Ποια είναι αυτή η αποστολή; Aς λάβουμε υπόψη μας ότι στην αρχαία τραγωδία  κατά κανόνα δε γίνεται αλλαγή σκηνικού (ενότητα τόπου). Αντλώντας στοιχεία και από τον προηγούμενο «Aγγελιαφόρο» (στ. 667-686), ας  επισημάνουμε κάποια χαρακτηριστικά του προσώπου αυτού και, ειδικότερα, ας  δούμε τι τον διαφοροποιεί από τους βασικούς ήρωες του έργου. Ο Aγγελιαφόρος αφηγείται μέσα από τη δική του οπτική γωνία γεγονότα, στα οποία  και ο ίδιος συμμετείχε. Πώς το καταλαβαίνουμε αυτό; Τι κερδίζει, τι χάνει έτσι η αφήγηση;

Παραλληλο Κειμενο 
2

O Aγ γελια φο ρος στο  Αρ χαιο Δρα μα

Ακόμη κι αν ο Άγγελος δεν είναι γενικά ντυμένος με φανταχτερά ρούχα, έχει μια σπουδαία αποστολή: να ανακοινώσει με τη μεγαλύτερη σαφήνεια γεγονότα που συνέβησαν εκτός σκηνής, να κάνει τους θεατές να συμμετάσχουν συναισθηματικά σε συμβάντα στα οποία  δεν ήταν παρόντες. Σε αυτόν πέφτει το βάρος της κατεξοχήν απαγγελίας, της αφήγησης που αντικαθιστά την πράξη και που γι' αυτόν ακριβώς το λόγο πρέπει να είναι  ακριβής, επιμελημένη στις λεπτομέρειες. [...] Ίσως προέβλεπε έναν συγκεκριμένο τόνο στη φωνή κι έναν συγκεκριμένο ρυθμό στην αφήγηση. Και δεδομένου ότι η ρήση του αγγελια φόρου συνδέεται συχνά και εκουσίως με την επική παράδοση, θα ήταν λογικό να σκεφτεί κα νείς ότι χρησιμοποιούσε ένα ύφος υψηλής ρητορικής. Ωστόσο δεν αποκλείεται η πιθανό τητα να εξέφραζε την αγωνία και την ταραχή του αφηγητή και συνεπώς οι φράσεις ίσως εκφέ ρονταν κατά τρόπο πιο κομματιαστό, λιγότερο ρέοντα. U. Albini (Aπό το U.  Albini, Προς Διόνυσον, Tο  θέατρο  στη ν Aθή να  των  κλασικών χρό νων, μτφρ. Λένια  Tζαλ λήλα, Eκδόσεις του Eικοστού Πρώ του)

	δίπλα της ο Μενέλαος που τον λέγαν
	νεκρό· δεξιά κι αριστερά του οι άντρες πλάι πλάι σταθήκαν ισομοιρασμένοι,17 κρύβοντας μες στα ρούχα τα σπαθιά τους· στου κελευστή18 το πρόσταγμα, οι φωνές μας γεμίσαν τ' ακρογιάλι· ο τιμονιέρης,	1720
	σαν ξανοιχτήκαμε, ρωτάει: «Ξένε, πιο μέσα θ' αρμενίσουμε ή καλά είναι; Εσύ 'σαι στο καράβι ο κυβερνήτης». Εκείνος αποκρίθηκε. «Καλά είναι». Και παίρνοντας το ξίφος πάει στην πλώρη	1725
	για τη θυσία· ως έσφαξε τον ταύρο, για το νεκρό δε μίλησε καθόλου, προσευχόταν19 έτσι: «Ω! Ποσειδώνα, που κατοικείς στο πέλαο το γαλάζιο, κι εσείς σεβάσμιες κόρες του Νηρέα,	1730	Η Θυσια Σε ποιους προσεύχεται  ο Mενέλαος; Tι ζητά;
	φέρτε μας ζωντανούς στα περιγιάλια του Ναύπλιου τη γυναίκα μου κι εμένα».20 Κι έπεφτε ορμητικά μέσα στο κύμα, καλός οιωνός, το αίμα για τον ξένο.21 Τότε φώναξε κάποιος: «Προδοσία,	1735
	μας έχει ξεγελάσει ο καπετάνιος. Πρόσταξε, κελευστή, γυρνάτε πίσω, στρέψε το δοιάκι22 στη στεριά». Πατώντας το σκοτωμένο ταύρο, στους δικούς του κράζει ο Μενέλαος. Βλαστάρια της Ελλάδας,23	1740
			H Mαχη Πώς αντιλαμβάνονται  την πλεκτάνη οι Aιγύπτιοι  ναύτες; Πώς αντιδρούν;
	τι αργείτε; Μπρος, σκοτώστε τους βαρβάρους, πετάχτε τους στη θάλασσα σφαγμένους». Μα ο κελευστής24 στους ναύτες του φωνάζει τ' αντίθετα. «Σηκώστε όποιο κοντάρι βρεθεί μπροστά σας, σπάστε σεις τους πάγκους,	1745
	απ' τους σκαρμούς ξελύστε τα κουπιά σας, και των εχθρών ματώστε τα κεφάλια».	1750

Σχολια

17. Η Ελένη κάθεται στο κέντρο του σκάφους, δίπλα στο Μενέλαο, ενώ οι σύντροφοι κάθονται πλάι στους Aιγύπτιους κωπηλάτες.
18. Στα πλοία της αρχαιότητας υπήρχε ένας κελευστής, ένας δηλαδή άντρας που έδινε το κέλευσμα (την εντολή) για το τράβηγµα των κουπιών έτσι, ώστε όλοι οι κωπηλάτες να κωπηλατούν ταυτόχρονα. Το κέλευσµα το έδινε µε αυλό, τύµπανο ή µε τη φωνή του (ωόπ – σύµφωνα µε τον Αριστοφάνη). Οι κωπηλάτες µε τη σειρά τους επαναλάµβαναν ρυθµικά ό,τι έλεγε ο κελευστής.
19. Ήταν έθιµο την προσευχή να κάνει ο ίδιος ο βασιλιάς, είτε θυσίαζε στο στρατόπεδό του είτε στο ανάκτορο.

20. Στο σηµείο αυτό αποκαλύπτεται η ταυτότητα και οι πραγµατικοί σκοποί του Μενέλαου.
21. Θεωρούσαν καλό οιωνό γι' αυτόν που πρόσφερε τη θυσία το να πέσει ορµητικά µέσα στο κύµα το αίµα του σφάγιου, γιατί έτσι φαινόταν ότι οι θεοί αποδέχονταν τη θυσία του.
22. Tο δοιάκι είναι µοχλός που χρησιµοποιείται για την περιστροφή του πηδαλίου στα πλοία.
23. Πρβ. την προτροπή στους Πέρσες του Αισχύλου (στ. 402): «Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε…» (Εµπρός, παιδιά των Ελλήνων…)

24. Τώρα την πρωτοβουλία από τη µεριά των Αιγυπτίων παίρνει ο κελευστής.

Ας Γινουμε Θεα
τες

Αν μπορούσαμε να δούμε να διαδραματίζονται στη σκηνή όσα αφηγείται ο Aγγελιαφό ρος... Ποιο θα ήταν το σκηνικό; Ποιες δυσκολίες θα συναντούσε η παρουσίαση της δράσης στη θεατρική σκηνή; Aς υποθέσουμε ότι σε μια σύγχρονη παράσταση ο σκηνοθέτης, θέλοντας να πρωτοτυ πήσει,  προσθέτει μια κινηματογραφική οθόνη που αναπαριστά τα όσα αφηγείται ο Aγγελια φόρος. Τι θα έχανε και τι θα κέρδιζε η παράσταση από αυτή την καινοτομία;

Ας Εμβαθυνου
με

Ακούς τη διήγηση του Aγγελιαφόρου: Οι ήρωές μας νικούν τους αντιπάλους τους ύστερα από μια σκληρή μάχη. Πώς δικαιολογείται η λεπτομερής αυτή διήγηση σε ένα έργο, που μέχρι τώρα έχουν ειπωθεί τόσο πολλά εναντίον του πολέμου; Πώς θα αισθάνονταν οι Αθηναίοι θεατές ακούγοντάς την; Στους στίχους που μελετάμε είναι η τελευταία φορά που παρακολουθούμε, έστω και έμμεσα, τους δύο βασικούς ήρωες, την Ελένη και το Μενέλαο. Τώρα είναι η πιο κατάλληλη στιγμή να φέρουμε στο νου μας την εικόνα που είχαμε σχηματίσει γι' αυτούς ως εδώ. Διαφοροποιείται τελικά αυτή η εικόνα; Συμπληρώνεται ή ανατρέπεται;	Ελένη (Λ. Τασοπούλου,  Αμφιθέ ατρο,  1999,  σκην. Σ. Ευαγγελάτος)	Ελένη (A. Λαδικού, K.Θ.B.E., 1982, σκην. A. Bουτσινάς)
	Mενέλαος (Λ. Bογιατζής,  Θέατρο  του Nότου, 1996, σκην.  Γ. Xουβαρδάς)	Mενέλαος (Λ. Bογιατζής, Θέατρο του Nότου, 1996, σκην. Γ. Xουβαρδάς)

Παραλληλο Κειμενο 
3

Σκη νες  Βιας  στην Αρ χαια Τρα γωδια

Γεγονός παραμένει ότι στις σωζόμενες τραγωδίες η βία και ο φόνος συμβαίνουν κατά κανόνα  «εκτός σκηνής»: λείπουν οι συναρπαστικές μονομαχίες και τα αιμοδιψή θεάματα. Ερμη νείες του φαινομένου αναζητήθηκαν σε θρησκευτικές απαγορεύσεις (ταμπού) ή στις δυσκο λίες που συνεπαγόταν ο περιορισμένος αριθμός των ηθοποιών· όποια όμως κι αν είναι η αρχή αυτής της συνήθειας, η διατήρησή της αντανακλά, ακόμα μια φορά, την τάση που είχαν οι αρχαίοι να εμπιστεύονται τη φαντασία τους πιο πολύ παρά το θέαμα· το αφτί παρά το μάτι. H.  C.  Bal dry (Aπό το H. C. Baldry, Tο τραγικό  θέα τρο  στην αρχαία Eλ λάδα,  μτφρ.  Γ. Xρι στο δούλου, Λ. Xατζηκώ στα, Kαρδαμί τσα)

	Όλοι πετάχτηκαν ορθοί, βαστώντας σπαθιά απ’ τη μια μεριά, ξύλα απ’ την άλλη·25 το πλοίο γέμισε αίμα κι η Ελένη		Ποια η συμμετοχή  του Mενέλαου και  της Eλένης στη συμπλοκή;
	τους κέντριζε απ’ την πρύμνα. «Πού είναι η δόξα της Τροίας; Ελάτε, δείξτε στους βαρβάρους τη δύναμή σας». Στην ορμή του αγώνα σωριάζονται, ξανά σηκώνονται άλλοι κι άλλους βλέπεις νεκρούς. Αρματωμένος	1755
	εκοίταζε ο Μενέλαος ολούθε κι όπου έβλεπε να σπάζουν οι δικοί του, έτρεχε εκεί βαστώντας το σπαθί του26 και μας ανάγκαζε έτσι να πηδάμε στο πέλαγο, ώσπου τέλος το καράβι	1760
	άδειασε από τους ναύτες σου. Κατόπι στον τιμονιέρη πάει και τον προστάζει να βάλει πλώρη ολόισα στην Ελλάδα.27 Σηκώσαν τα πανιά κι αγέρας πρίμος φύσηξε αμέσως.28 Φύγαν απ’ τη χώρα.	1765	H Σωτηρια του Αγγελιαφορου Πώς γλίτωσε  ο Aγγελιαφόρος;  Ποια συμβουλή  δίνει στο Θεοκλύμενο;
	Γλίτωσα εγώ το θάνατο, κρυμμένος δίπλα στην άγκυρα βουτάω στο κύμα·29 με βρήκε ένας ψαράς εξαντλημένο και μ’ έβγαλε στ’ ακρόγιαλο, έτσι φέρνω σε σένα το μαντάτο ετούτο.	1770
	Αν δείχνειςμια δυσπιστία στα πάντα μυαλωμένη, για τους θνητούς είναι αρετή μεγάλη.30	1775
XOPOΣ	Δε θα το πίστευα ποτέ, μπροστά μας να ’ναι ο Μενέλαος και να μας ξεφύγει.31

Σχολια

25. Άρα η µάχη ήταν άνιση, αφού οι Έλληνες είχαν όπλα, ενώ οι Aιγύπτιοι ξύλα. Τονίζεται εδώ από τον Aιγύπτιο Aγγελιαφόρο η γενναιότητα των Αιγυπτίων, που δεν παραδόθηκαν στην υπέρτερη δύναµη, αλλά αντιστάθηκαν µε γενναιότητα.
26. Η νίκη αυτή οφείλεται στο Μενέλαο· η «αριστεία» του Μενέλαου θυµίζει σκηνή από την Ιλιάδα. Η ειρωνεία προκύπτει από το γεγονός ότι ο Μενέλαος νικά τους Αιγυπτίους µε τα όπλα που του έδωσε ο βασιλιάς τους, ο Θεοκλύµενος.
27. Ο Aγγελιαφόρος έµεινε κρυµµένος, όταν όλοι οι άλλοι είχαν πηδήξει στη θάλασσα και γι’ αυτό γνωρίζει αυτές τις λεπτοµέρειες.
28. Ο πρίµος αέρας στα πανιά είναι καλός οιωνός· εποµένως οι θεοί άκουσαν τη δέηση του Μενέλαου.
29. Ο Aγγελιαφόρος πρέπει να δικαιολογήσει τη σωτηρία του και να αποδείξει την αλήθεια των όσων είπε, αναφερόµενος στην προσωπική του περιπέτεια.
30. Όπως συνήθως, ο Aγγελιαφόρος τελειώνει µε µια γνωµική φράση λαϊκής θυµοσοφίας, ως επιµύθιο, που θυµίζει το «η ιστορία µάς διδάσκει…».
31. Για τους στίχους αυτούς έχουν δοθεί διαφορετικές ερµηνείες, όπως: α) ο Χορός εκφράζει τη δυσαρέσκειά του, διότι ο Μενέλαος και η Ελένη τον εγκατέλειψαν, β) προσπαθεί µε αυτό τον τρόπο να δείξει ότι δε γνώριζε το σχέδιο εξαπάτησης και άρα δεν πρέπει να τιµωρηθεί από το Θεοκλύµενο. ∆εν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η οργή του Θεοκλύµενου στρέφεται εναντίον της Θεονόης και όχι εναντίον του Χορού.

Ας Γινουμε Θεα
τες

Κατά τη διάρκεια της αγγελικής ρήσης ο Aγγελιαφόρος μονοπωλεί την προσοχή μας. Ας στρέψουμε όμως για λίγο τη ματιά μας και στα υπόλοιπα πρόσωπα που βρίσκο νται στο σκηνικό χώρο. Ποια είναι αυτά; Πώς φαντάζεσαι την κίνηση και την  έκφρασή τους, όσο παρακολουθούν τον Aγγελιαφόρο; Tώρα η ματιά μας γυρίζει στους θεατές. Ποιες αντιδράσεις μπορούμε να διακρίνουμε;

Ας Εμβαθυνουμε

«Mπρος, σκοτώστε τους βαρβάρους, / πετάχτε τους στη θάλασσα σφαγμένους» (στ. 1745-1746), παροτρύνει ο Μενέλαος τους συντρόφους του και οι άοπλοι βάρβαροι αντιστέκονται στους οπλισμένους Έλληνες. Συμφωνεί η εικόνα αυτή με τη στερεότυπη αντίληψη της εποχής του Ευριπίδη για την υπεροχή των Ελλήνων; Yπάρχουν και σήμερα ανάλογες στερεότυπες αντιλήψεις; Γίνονται από όλους αποδεκτές; Το σχέδιο απόδρασης τελικά πέτυχε: οι ήρωές μας ελεύθεροι αρμενίζουν για την πατρίδα τους. Το έργο όμως δεν τελείωσε. Γιατί;

Iφιγένεια  (κινηματογρα φική ταινία,  σκην. M. Kα κογιάννης)

Παραλληλο Κειμενο 
4

Eμεις και οι Αλλοι

[Ένας ξένος, ο Αιγύπτιος Γιούνες, σώζει το κορίτσι μιας ελληνικής οικογένειας. Η μητέρα  αισθά νεται ευγνωμοσύνη όχι όμως και ο πατέρας.] Έτσι το σώσαμε το κοριτσάκι. [...] κι όταν γύρισε ο κύρης της, ξημερώματα πια, το σπίτι  ήτανε  σιγυρισμένο κι όλα τα παιδιά κοιμόντουσαν σα να μην είχε γίνει τίποτα. Το γουμάρι, του  κάνω, ο ξυπόλυτος που λες καμιά φορά, έσωσε το παιδί μας απόψε. Ποιος, τι; Κι όταν του είπα με  το νι και με το σίγμα, τι γυρίζει και μου κάνει; – Κι άφησες αυτόν το βρωμάραπα να πάρει στην αγκα λιά του το κορίτσι μας; Σ.  Τσίρκας, Αριάγνη (απόσπασμα) (Aπό το Σ. Tσίρκας,  Aκυβέρνη τες Πολιτείες, Aριάγνη, Kέδρος) Στερεότυπα: Tο στερεότυπο είναι μια μονόπλευρη, υπερβολική και συνήθως προκατειλημ μένη  θεώρηση μιας ομάδας, φυλής ή τάξης ανθρώπων και συνήθως συνδέεται με το ρατσισμό και την  προκατάληψη φύλου. Tα στερεότυπα παρουσιάζουν συχνά αντίσταση στην αλλαγή ή στη διόρ θωση, ακόμα και όταν υπάρχουν ενδείξεις που τα αναιρούν· και αυτό γιατί δημιουργούν μια  αίσθηση κοινωνικής αλληλεγγύης. ά N. Abercrombie, S. Hill, B.  Turner, Λεξικό Kοινωνιολογίας,  μτφρ. A. Kάντας, Σ. Kάντας, Πα κ ΕΥΡΙΠΙΔΗ  ΕΛΕΝΗ - ΕΞΟΔΟΣ ΕΞΟΔΟΣ  1η σκηνή (στ. 1653-1778) ΠΗΓΗ http://2stav-glossa.blogspot.com/2014/04/blog-post_28.html ΕΛΕΝΗ ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ 1961 Θέατρο Επιδαύρου Α ΚΑΤΣΕΛΗ https://www.youtube.com/watch?v=Y6LFhtG6esg&index=49&list=PL9A66C9B202FDB7AA Στίχ. 1653 – 1786 ( Περιληπτικά) Περίληψη: Στην 1η σκηνή της εξόδου παρακολουθούμε το διάλογο Θεοκλύμενου-Αγγελιαφόρου και στη συνέχεια, την αγγελική ρήση: Όταν η ακολουθία έφτασε στο ακρογιάλι με την Ελένη να θρηνεί, άρχισαν τις προετοιμασίες. Τότε, πρόβαλαν Έλληνες στρατιώτες ρακένδυτοι και βρώμικοι. Ο Μενέλαος, τους προσκάλεσε να τιμήσουν κι αυτοί το νεκρό τάχα αρχηγό τους. Οι δούλοι δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα ούτε να αρνηθούν αφού οι διαταγές του Θεοκλύμενου ήταν να υπακούσουν τον ξένο. Φόρτωσαν στο καράβι τις προσφορές, το άλογο, ενώ τον ταύρο τον πήγαν σηκωτό γιατί αρνιόταν να ανέβει στο καράβι. Τελευταία ανέβηκε η Ελένη. Μόλις ξανοίχτηκαν στο πέλαγος, ο Μενέλαος θυσίασε τον ταύρο ζητώντας από τους θεούς να τους οδηγήσουν ασφαλείς στην πατρίδα τους. Τότε, οι Αιγύπτιοι ξεσηκώθηκαν αλλά οι Έλληνες έβγαλαν τα κρυμμένα όπλα τους και τους επιτέθηκαν. Τους σκότωσαν όλους εκτός από τον αγγελιαφόρο που γλίτωσε από τύχη. Άνοιξαν πανιά για την Ελλάδα   Ο αγγελιοφόρος – βασικά χαρακτηριστικά του ρόλου  Η αποστολή του υπηρετεί την ενότητα τόπου απ΄τη μια και την απαγόρευση παράστασης φόνων, ανθρωποκτονιών και γενικά βίαιων πράξεων στη σκηνή απ’ την άλλη. Ανώνυμο, δευτερεύον πρόσωπο, αναφέρεται μόνο με την ιδιότητά του. Ανήκει σε κατώτερη κοινωνική τάξη, λαϊκός τύπος, συχνά άξεστος στους τρόπους με πείρα βγαλμένη απ’ τη ζωή και θυμοσοφική διάθεση. Εκφέρει εκτενή λόγο με μεγάλες σε έκταση περιγραφές και περιττές συχνά λεπτομέρειες. ......κράζει ο Μενέλαος. Βλαστάρια της Ελλάδαςτι αργείτε;  Μπρος, σκοτώστε τους βαρβάρους, πετάχτε τους στη θάλασσα σφαγμένους». «σκοτώστε τους βαρβάρους» : στη σκηνή της συμπλοκής ο Ευριπίδης φαίνεται να στέκεται ειρωνικά απέναντι στο ιδεολογικό στερεότυπο της υπεροχής των Ελλήνων έναντι των βαρβάρων. Οι πολιτισμένοι Έλληνες προβαίνουν σε άγρια σφαγή των ανυποψίαστων και άοπλων Αιγυπτίων, εικόνα που προκαλεί φρίκη και απέχθεια στο θεατή και συγκλονίζει με την αντιστροφή των αξιών οι οποίες έθρεψαν το στερεότυπο της ελληνικής  ανωτε ρότητας. ης Έξοδος (στ. 1653-1870) 1η σκηνή (στ. 1653-1778) https://taenoikwkaiendimw.blogspot.com/ 2013/03/1653-1870.htmlΟ αγγελιοφόρος – βασικά χαρακτηριστικά του ρόλου  Η αποστολή του υπηρετεί την ενότητα τόπου απ΄τη μια και την απαγόρευση παράστασης φόνων, ανθρωποκτονιών και γενικά βίαιων πράξεων στη σκηνή απ’ την άλλη. Ανώνυμο, δευτερεύον πρόσωπο, αναφέρεται μόνο με την ιδιότητά του. Ανήκει σε κατώτερη κοινωνική τάξη, λαϊκός τύπος, συχνά άξεστος στους τρόπους με πείρα βγαλμένη απ’ τη ζωή και θυμοσοφική διάθεση. Εκφέρει εκτενή λόγο με μεγάλες σε έκταση περιγραφές και περιττές συχνά λεπτομέρειες. Ρόλος – Δομή – περιεχόμενο αγγελικής ρήσης  Διευθετούνται οι εκκρεμότητες σχετικά με την τύχη των ηρώων και των συντρόφων του Μενέλαου. Ο αγγελιοφόρος δεν φλυαρεί ανούσια, αλλά δεν ανακοινώνει και αμέσως την είδηση: αναφέρεται στην εντύπωση που θα προκαλέσει η αναγγελία της, στις συνέπειες της είδησης για το Θεοκλύμενο και τέλος φτάνει στην ίδια την είδηση. Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη και κερδίζει σε πειθώ, ζωντάνια και παραστατικότητα, καθώς ο αφηγητής είναι αυτόπτης μάρτυς και δε διστάζει να προχωρήσει σε περιγραφή συναισθημάτων, προσωπικά σχόλια και εκτιμήσεις. Ωστόσο υστερεί σε αξιοπιστία και αντικειμενικότητα. Με την υποκριτική του τέχνη ζωντανεύει την εκτενή, αντιθεατρική αφήγηση(κινήσεις, προσεκτικές χειρονομίες, αυξομοίωση έντασης, χρώμα φωνής, μίμηση φωνής ηρώων). Εκφραστικά μέσα που προσφέρει το ίδιο το κείμενο: εναλλαγή πλάγιου λόγου με ευθύ, δραματικός ενεστώτας, μικρές προτάσεις και ασύνδετο σχήμα που επιταχύνουν το ρυθμό στην αφήγηση, εναλλαγή παρατατικού(διάρκεια) με αόριστο(συνοπτικό) , ζωηρές, ρεαλιστικές εικόνες, λεπτομερείς περιγραφές. Το ήθος των ηρώων  Θεοκλύμενος: εμβρόντητος από την απρόσμενη είδηση, αδυνατεί να πιστέψει τον αγγελιοφόρο και τον ειρωνεύεται. Η απόλυτη εμπιστοσύνη στη δύναμή του και οι διαβεβαιώσεις της αδιάψευστης μάντισσας δεν τον αφήνουν να αποδεχτεί ότι έπεσε σε παγίδα, νικημένος από το πάθος του και την ευφυΐα μιας γυναίκας. Μενέλαος, Ελένη: συμπληρώνεται η εικόνα των δύο ηρώων που αναγκασμένοι να υπερασπίσουν τη ζωή και την ευτυχία τους, καταφεύγουν στη βία παραβαίνοντας τις αρχές τους. Δυναμική και μεγαλοπρεπής η Ελένη, παραμένει η ψυχή της σκευωρίας, εμψυχώνοντας τους στρατιώτες. Ο Μενέλαος θυσιάζει με ευσέβεια στους θεούς και αγωνίζεται με ηρωισμό και ανδρεία δίπλα στους στρατιώτες του. Η «αριστεία» του αποκαθιστά την τιμή του ως ομηρικού ήρωα. Η Διάνοια  «σκοτώστε τους βαρβάρους» : στη σκηνή της συμπλοκής ο Ευριπίδης φαίνεται να στέκεται ειρωνικά απέναντι στο ιδεολογικό στερεότυπο της υπεροχής των Ελλήνων έναντι των βαρβάρων. Οι πολιτισμένοι Έλληνες προβαίνουν σε άγρια σφαγή των ανυποψίαστων και άοπλων Αιγυπτίων, εικόνα που προκαλεί φρίκη και απέχθεια στο θεατή και συγκλονίζει με την αντιστροφή των αξιών οι οποίες έθρεψαν το στερεότυπο της ελληνικής ανωτερότητας. 2η σκηνή – 3η σκηνή – εξόδιο  άσμα (στ. 1779-1870) Το ήθος των ηρώων  Θεοκλύμενος: τυφλωμένος από ντροπή και εκδικητική μανία, γιατί τον εξαπάτησε μια γυναίκα, καταδικάζει με συνοπτικές διαδικασίες σε θάνατο τη Θεονόη, δοκιμάζοντας μάλιστα και να στηρίξει λογικά την ανόσια και εγκληματική αυτή πράξη. Οχυρώνεται πίσω από τη βασιλική του εξουσία και προσπαθεί να περισώσει ό,τι απέμεινε από την καταρρακωμένη αξιοπρέπεια και τον πληγωμένο εγωισμό του, κάνοντας επίδειξη ισχύος και μονοπωλώντας το δίκαιο. Μετά την παρέμβαση των Διοσκούρων μεταστρέφεται, όχι βέβαια επειδή πείστηκε από τα περί δικαίου επιχειρήματα, αλλά ως θεοφοβούμενος, υποχωρεί στη δύναμη των θεών και αποκαθιστά με ειλικρινή τρόπο την τιμή και την αξιοπρέπεια της Ελένης. Υπηρέτης: γενναίος, ατρόμητος, με σύνεση, ελεύθερη σκέψη και αίσθημα ευθύνης. Υπερασπίζεται με σθένος και αυταπάρνηση το δίκαιο και την ηθική, επιδεικνύοντας ευγένεια και ήθος, ανώτερο απ’ αυτό του Θεοκλύμενου. Η ειρωνική μέθοδος του Ευριπίδη – η στάση του υπηρέτη / δούλου Στη δουλοκτητική κοινωνία της αρχαίας Αθήνας, ο προοδευτικός, νεωτεριστής Ευριπίδης εμφανίζει ένα δούλο με ανώτερο μυαλό, αισθήματα και ήθος απ’ ότι ο αφέντης του. Φαίνεται πως δεν θεωρούσε τη δουλεία έμφυτη αλλά προϊόν κοινωνικής συμβατικότητας, τύχης ή βίας. Η σκηνή κάποιους από τους θεατές θα σόκαρε, αλλά και κάποιους, επηρεασμένους από τη σοφιστική αμφισβήτηση του θεσμού της δουλείας, σίγουρα θα προβλημάτιζε. Ο «από μηχανής θεός» – η εμφάνιση των Διοσκούρων  Οι Διόσκουροι Σκηνική παρουσία  Εμφανίζονται στο θεολογείο ή κατεβαίνουν από ψηλά με τη μηχανή αργά και τελετουργικά δίνοντας υποβλητικότητα, δέος και απόκοσμο χαρακτήρα στη Σκηνή. Ο λειτουργικός της ρόλος  Διευθετείται η τελευταία εκκρεμότητα, η σωτηρία της Θεονόης. Προβάλλεται το θεϊκό δίκαιο. Δικαιώνονται οι ήρωες: μελλοντική αποθέωση Ελένης, αθανασία Μενέλαου. Η τραγωδία συνδέεται με τη λατρευτική παράδοση: θέσπιση λατρείας Ελένης – παράθεση αιτιολογικού μύθου. Η ανθρώπινη βούληση, οι θεοί, η μοίρα  Σύμφωνα με τους Διόσκουρους, τη ζωή των ανθρώπων καθορίζουν οι Θεοί και η Μοίρα, άποψη με την οποία συμφωνεί και ο Χορός στο εξόδιο άσμα. Το έργο όμως, στο σύνολό του, κάνει φανερή μια παραλληλία και αλληλεπίδραση θεϊκής και ανθρώπινης δράσης. Η δράση των θεών αναφέρεται μόνο σε σχέση με την προϊστορία των ηρώων και παρουσιάζεται μόνο στο τέλος, με την εμφάνιση των Διοσκούρων, όταν οι ήρωες έχουν πια αποδράσει χάρη στην ευβουλία τους. Η Θεονόη αποφασίζει για τη στάση που θα κρατήσει, αγνοώντας τη θεϊκή απόφαση, ενώ στο Α΄στάσιμο ο Χορός κάνει σαφές πως για τον πόλεμο άμεσα υπεύθυνοι είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι. Η κάθαρση  Ανακούφιση, λύτρωση από τα έντονα συναισθήματα που συγκλόνισαν το θεατή στη διάρκεια της παράστασης. Τα πάθη καταλαγιάζουν, η ηθική τάξη αποκαθίσταται, η ψυχική ισορροπία επανέρχεται. Ο έλεος και ο φόβος δρουν ως φάρμακο που απομακρύνει τα επικίνδυνα για την κοινωνική συνοχή, ακραία, αλαζονικά συναισθήματα: την έλλειψη αιδούς, την απουσία φόβου, την επιθετικότητα, που υποσυνείδητα υπάρχουν σε κάθε ανθρώπινη ύπαρξη. Επιπλέον, γνωρίζοντας ότι αυτό που βλέπει δεν συμβαίνει στην πραγματικότητα, προβληματίζεται πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση και αποδέχεται τον πόνο και τη δυστυχία ως αναπόσπαστο τμήμα της ζωής του θνητού. Η Ελένη σύμφωνα με τον αριστοτελικό ορισμό είναι τραγωδία, διότι:  Παριστάνει μια σπουδαία ανθρώπινη πράξη με ενδιαφέροντα πρόσωπα («μίμηση πρά­ξης εξαιρετικής»). Η υπόθεση είναι ολοκληρωμένη και δεν αφήνει εκκρεμότητες και απορίες («και τε­λείας»). Έχει «ευσύνοπτο μέγεθος» (δεν είναι π.χ. σαν τα σήριαλς).  Ο λόγος δεν είναι τυχαίος, αλλά φροντισμένος έτσι ώστε να «τέρπει». Έχει δύο διακριτά μέρη, το επικό (διάλογοι) και το λυρικό (χορικά). Τα πρόσωπα δρουν και δεν απαγγέλλουν απλώς (π.χ. η Ελένη γονατίζει μπροστά στη Θεονόη). Ο θεατής ταυτίζεται με τους ήρωες και συμπάσχει (π.χ. λυπάται την Ελένη). Ο θεατής φοβάται μήπως βρεθεί στην ίδια κατάσταση, π.χ. μπορεί να βρεθεί κι ο ίδιος στο ηθικό δίλημμα της Θεονόης. Στο τέλος ο θεατής λυτρώνεται από την αγωνία και χαίρεται με την αίσια έκβαση που έχουν οι περιπέτειες της Ελένης και του Μενέλαου («κάθαρση»). ΕΛΕΝΗ του Ευριπίδη ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΘΕΑΤΡΟΥ Η ΑΛΛΗ ΠΛΕΥΡΑ Έξοδος (στίχοι 1653 - 1870) Φύλλο εργασίας 16 Απαντήσεις φύλλου εργασίας 16 Φύλλο εργασίας 17 Απαντήσεις φύλλου εργασίας 17 Φύλλο εργασίας 18 Απαντήσεις φύλλου εργασίας 18    Λίγα λόγια για όσα συνέβησαν στους στίχους 1653-1778: Ένας Αιγύπτιος Ναύτης, γλίτωσε από τύχη απ' το σπαθί των συντρόφων του Μενέλαου που ανέβηκαν μαζί του πάνω στο καράβι της φυγής. Έτσι είδε το καράβι με τους φυγάδες να ξεμακραίνει στα ανοιχτά και έφτασε μπροστά στο Θεοκλύμενο, για να του φέρει τις κακές ειδήσεις. Του περιέγραψε λοιπόν με κάθε λεπτομέρεια πώς επιβιβάστηκαν στο πλοίο οι Αχαιοί, πώς έγινε η θυσία με δεήσεις στον Ποσειδώνα αντί για προσευχές προς το νεκρό, πώς εξολοθρεύτηκαν έπειτα όλοι οι Αιγύπτιοι ναύτες και πώς αυτός σώθηκε. Ο ναύτης που γλίτωσε περιγράφει στον έκπληκτο  Θεοκλύμενο τα γεγονότα. Ακούστε την 1η και τη 2η σκηνή στα παρακάτω βίντεο: 2ο Βίντεο από την παράσταση του ΔΗΠΕΘΕ Καλαμάτας Ακούστε την 3η σκηνή στο παρακάτω βίντεο: Εμφανίζονται οι Διόσκουροι, τα αδέρφια της Ελένης, που τώρα είναι θεοί και δρουν στη σκηνή ως "από μηχανής" θεοί. Δείτε απόσπασμα από την 3η σκηνή της παράστασης εδώ. Η Έξοδος της "Ελένης". Κι έτσι τελειωσε  κι αυτή η ιστορία... http://afterschoolbar.blogspot.com/2012/05/blog-post.html    Ακριβώς έτσι όμως, καθώς με αυτά τα λόγια του Χορού ολοκληρώνεται η τραγωδία... Πριν τελειώσει όμως είχαν μείνει κάποιες εκκρεμοτητούλες... Αυτός είναι ο ρόλος της "εξόδου" ως δραματικό κατά ποσόν μέρος της τραγωδίας. Να κλείσουν όλες οι εκκρεμοτητούλες και να τελειώσει ομαλά η τραγωδία.  Στην περίπτωση μας, η εκκρεμότητα είναι σε πρώτο βαθμό αν το σχέδιο διαφυγής της Ελένης και του Μενέλαου πέτυχε. Η αγωνία μας δεν κρατάει πολύ. Ένας πραγματικός, γνήσιος και αμιγής τούτη τη φορά αγγελιαφόρος εισέρχεται από την αριστερή πάροδο και αναφέρει στον ευρισκόμενο σε έναν κούφιο ερωτικό παροξυσμό Θεοκλύμενο, που ετοιμάζει τον ψεύτικο όπως θα αποδειχθεί γάμο του, χαρτί και καλαμάρι όσα έγιναν. Επ' ευκαιρία, τα μαθαίνουμε κι εμείς, οι θεατές. Σε μια μακροσκελέστατη αγγελική ρήση ο υποδόρια χαιρέκακος για το κάζο του βασιλιά του αγγελιαφόρος (αληθινός wicked messenger  ) διεκτραγωγεί τα γεγονότα, φροντίζοντας να απομακρύνει τυχόν ευθύνες, καθώς επισημαίνει συνεχώς πως ακολουθούσαν τις εντολές του. Έτσι, αφηγείται πώς έφτασαν στη θάλασσα και πώς άφησαν να μπούνε στο πλοίο οι σύντροφοι του Μενέλαου ("που εσύ είχες πει να υπακούμε..."), και πώς εξοπλίστηκαν αυτοί με τα όπλα που τους έδωσε ο Μενέλαος ("που εσύ είχες πει να υπακούμε...") και πώς, αν και παραξενεύτηκαν, επέτρεψαν στον Μενέλαο που ήταν καπετάνιος ("κι εσύ είχες πει να υπακούμε") να ανοιχτεί στο πέλαγος, και πώς, τέλος -αφού αποκαλύφθηκε η πλεκτάνη, μετά από μια άνιση μάχη, εφόσον ο Μενέλαος κι οι άντρες του είχαν όπλα ενώ οι ναύτες του Θεοκλύμενου μονάχα τα κουπιά- γλύτωσε μόνο ο ίδιος κι ήρθε να φέρει τα χαμπέρια...     Ο φόβος τώρα είναι διπλός. Πρώτον: Να καταδιώξει ο Θεοκλύμενος την Ελένη. Πέρα από το γεγονός ότι η προοπτική αυτή προσκρούει στον κανόνα που λέει ότι μια τραγωδία πρέπει να έχει ενότητα τόπου, χρόνου και υπόθεσης, ο ίδιος ο Θεοκλύμενος παραπέμπει για αργότερα αυτή την πιθανότητα (Η οποία αντιβαίνει, συν τοις άλλοις, και στην κατάληξη του μύθου η οποία  δεν μπορεί να αλλάξει. Ο μύθος αναφέρει ρητά ότι η Ελένη επέστρεψε στη Σπάρτη. Πώς έγινε αυτό μπορεί ένας ποιητής να το αλλάξει κι ο δικός μας το κάνει με χαρακτηριστική άνεση. Η κατάληξη είναι όμως δεδομένη!). Ο Θεοκλύμενος λοιπόν, σταθμίζει τα πράγματα και προκρίνει την τιμωρία της Θεονόης, η οποία προφανώς τους έχει καλύψει. Άρα τον πρόδωσε ως αδερφό, τον πρόδωσε κι ως βασιλιά... Και τρέχει να την σφάξει στο γόνατο!!!  (Ο Χορός μυστηριωδώς πώς τη σκαπουλάρει, αν και είναι εξ ίσου φανερό ότι μετείχε στην απάτη. Ίσως γιατί δεν καταδεχόταν ο Θεοκλύμενος ως βασιλιάς να ασχοληθεί μαζί του).  Άρα επικεντρωνόμαστε στον δεύτερο φόβο μας...    Επιβεβαιώνοντας το νεωτεριστικό πνεύμα του Ευριπίδη και θυμίζοντας τον πρώτο αγγελιοφόρο και τις ρηξιλέλευθες για την εποχή απόψεις του περί πνευματικής ελευθερίας ανεξάρτητα της καταγωγής, ένα υπηρέτης του Θεοκλύμενου εξεγείρεται και αρνείται να του επιτρέψει να διαπράξει ένα τέτοιο ανοσιούργημα σε μια στιχομυθία με λαβές και αντιλαβές, δείγμα έντασης και πάθους. Και βλέπουμε στο θέμα της Ελένης να συγκρούονται και να συμπλέκονται τρεις διαφορετικές αντιλήψεις για τη δικαιοσύνη. Η Θεονόη υπάκουσε στο ηθικό δίκαιο κι απέκρυψε από τον αδερφό της την ταυτότητα του Μενέλαου και την επικείμενη απόδραση του με την Ελένη. Ο υπηρέτης επικαλείται το νομικό δίκαιο. Η Ελένη είναι του Μενέλαου,  άρα, καλώς έπραξε η Θεονόη και του απέκρυψε την αλήθεια. Η προσπάθεια του υπηρέτη να υπερασπιστεί τη Θεονόη και τη δική του εκδοχή του δικαίου είναι συγκινητική, αλλά εκ προοιμίου ατελέσφορη, εφόσον ο Θεοκλύμενος υποστηρίζει το δίκαιο του ισχυρού... "Καλά έκανα και διεκδικούσα την Ελένη, γιατί μπορούσα. Και θα τιμωρήσω την Θεονόη, γιατί έχω τη δύναμη..." Κι αυτό θα κάνει! Μόνο που...   Τραγωδία του Ευριπίδη που δεν ολοκληρώνεται με την εμφάνιση από μηχανής θεού είναι η εξαίρεση κι εδώ τηρείται ο κανόνας. Κι είναι λογικό, εφόσον, θυμηθείτε, ο Ευριπίδης έχει την τάση να ανακατεύει τα στοιχεία των μύθων, αλλά είναι υποχρεωμένος, όπως είπα και πριν, από την κατάληξη που υπαγορεύει η μυθολογία...  Μόνο που με τις επιλογές που έχει κάνει ως προς την διαπραγμάτευση του μύθου, έχει απομακρυνθεί τόσο που μόνο ένας θεός τον σώζει. Στην κυριολεξία. Διότι ένας θεός εμφανίζεται κι επεμβαίνει για να  επιστρέψει ο αρχαίος μύθος  στην κοίτη του. Το ίδιο γίνεται κι εδώ. Οι Διόσκουροι (οι θεοποιημένοι αδερφοί της Ελένης οι οποίοι έγιναν αστερισμός του ζωδιακού κύκλου, γνωστός σας ως ο αστερισμός των Διδύμων) εμφανίζονται, όπως είχε προικονομήσει ο Χορός στο τελευταίο στάσιμο,  στο "θεολογείο" (Τουτέστιν, στην επίπεδη οροφή της σκηνής. "Λογείο", παρεμπιπτόντως, ονομάζεται η εξέδρα μπροστά στη σκηνή στην οποία "υποκρίνονται" οι ηθοποιοί... ) και επιλύουν όλα τα προβλήματα όσον αφορά το περιεχόμενο (κάτι που προφανώς, η Θεονόη είχε προβλέψει, για αυτό κι ήτανε τόσο χαλαρή!!!) και τους ήρωες, δημιουργώντας όμως άλλα στον ταλαίπωρο φιλόλογο ή κριτικό λογοτεχνίας...    Γιατί, ως γνωστόν, στην αρχαιότητα, ολόκληρο το δράμα παιζόταν από τρεις υποκριτές. Ο ένας υποδύεται τον Θεοκλύμενο, ο άλλος τον υπηρέτη, μάς μένει ακόμα ένας ο οποίος στην δεύτερη σκηνή της εξόδου ταχύτατα αλλάζει τη σκευή του αγγελιαφόρου και τρέχει στην αιώρα, τη μηχανή που θα τον ανεβάσει στο θεολογείο, ώστε να υποδυθεί τους Διόσκουρους. Το πρόβλημα είναι ότι ο τρίτος υποκριτής είναι ένας κι οι Διόσκουροι δυο. Κι αφού είναι δύο, πώς παίζεται η σκηνή; Ποιος υποκριτής εκφέρει τα λόγια τους; Πότε μιλάει ο Διόσκουρος; Κι αντέχει η αιώρα να σηκώσει δυο ανθρώπους;  Πολλές λύσεις έχουν προταθεί για αυτό το πρόβλημα. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι στο μεταξύ ο υποκριτής που υποδύεται τον υπηρέτη έχει απωθηθεί από Θεοκλύμενο εντός του παλατιού και τρέχει για να παίξει τον έτερο Διόσκουρο. Έτσι, όμως, δε δικαιολογείται η παρουσία του μαινόμενου Θεοκλύμενου στη σκηνή, καθώς ο υπηρέτης ήταν αυτός που τον εμπόδιζε να εισέλθει στο παλάτι για να σφάξει τη Θεονόη. Και πέρα από αυτό, ο δραματικός χρόνος που να δικαιολογεί τον πραγματικό χρόνο που απαιτείται για να αλλάξει τα ρούχα του ο υποκριτής δεν προκύπτει από πουθενά, καθώς η εμφάνιση των Διόσκουρων διακόπτει μια σκηνή έντονης δράσης με "λαβές" κι "αντιλαβές".  Κι αυτή η πρόταση, επίσης, δεν εξηγεί ποιος Διόσκουρος εκφέρει τα λόγια, ενώ ούτε το κείμενο προσφέρει κάπου κάποια νύξη ότι αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει.  Η δεύτερη πρόταση σχετίζεται με το νεωτεριστικό πνεύμα του Ευριπίδη. Πρόσθεσε τέταρτο υποκριτή υποστηρίζουν, για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της σκηνής. Αλλά, εάν ο Ευριπίδης προέβαινε σε έναν τέτοιο νεωτερισμό που θα τον έφερνε και σε σύγκρουση με την πανίσχυρη συντεχνία των ηθοποιών,  δε νομίζετε ότι θα το εκμεταλλευόταν και στην υπόλοιπη τραγωδία, στην οποία τηρείται η παράδοση των τριών υποκριτών; Αφήστε που (μαντέψτε)  δεν εξηγεί ποιος Διόσκουρος εκφέρει τα λόγια. Με βάση το δόγμα ότι το απλούστερο είναι το ορθότερο αλλά και την κοινή λογική, το πιθανότερο από όσα έχουν προταθεί είναι αυτό: ο τρίτος υποκριτής παίζει τους Διόσκουρους, είτε μόνος του εκπροσωπώντας και τους δύο, είτε με τη συνοδεία ενός βουβού προσώπου, επιλογή που προτιμήθηκε και στο βίντεάκι που θα δείτε...    Εν πάση περιπτώσει, ο Ευριπίδης δεκάρα δεν έδινε για τα προβλήματα του συναφιού μου δυόμιση χιλιάδες χρόνια μετά... Ο σκοπός του ήταν να τελειώσει το δράμα και τα κατάφερε... Οι Διόσκουροι απαγορεύουν στον Θεοκλύμενο να πειράξει τη Θεονόη και προφητεύουν ότι η Ελένη θα γυρίσει στη Σπάρτη, θα ανακτήσει την καλή της φήμη κι, όταν πεθάνει, θα γίνει αθάνατη, καθώς είναι κόρη του Δία. Την ίδια μοίρα, να γίνει αθάνατος, θα έχει κι ο Μενέλαος κι όχι επειδή είναι άντρας της Ελένης. Το κέρδισε, επειδή είναι καλός άνθρωπος. Κι έτσι, ενώ η Ελένη κι ο Μενέλαος μεσοπέλαγα αρμενίζουν  προς τα Ηλύσια Πεδία μέσω Σπάρτης, ο Θεοκλύμενος εν είδει μετανοούσας Μαγδαληνής κάνει την ανάγκη φιλοτιμία και, μιμούμενος την αλεπού -που όσα δεν φτάνει, τα κάνει κρεμαστάρια- αποφασίζει σα βρεγμένη γάτα να συμμορφωθεί, ανακαλύπτει τη δικαιοσύνη και μπαίνει στο παλάτι του. Ο Χορός από τη μεριά του, τον οποίο ο Ευριπίδης από την Πάροδο που τελείωσε ο δραματικός του ρόλος και μετά τον αντιμετωπίζει σαν αναγκαίο κακό και κανείς δεν ασχολείται μαζί του ουσιαστικά, αποχωρεί τραγουδώντας το εξόδιο άσμα και προετοιμάζει τον Σαίξπηρ 2000 χρόνια πριν. Τέλος καλό, όλα καλά. Κι έτσι τελείωσε αυτή η ιστορία. Κι έτσι τελείωσε κι αυτή η - παρά τις αρχικές προθέσεις-  μακροσκελέστατη ανάρτηση, η τελευταία του ιστολογίου για την "Ελένη" φέτος... Μισό! Ξέχασα το βίντεο... Άντε κι άλλο ένα  ΕΞΟΔΟΣ    http://filolologikamathhmata.blogspot.com/2013/04/normal-0-false-false-false.html ΣΚΗΝΗ Α   1653-1679 Έρχεται ένας αγγελιοφόρος(ένας από τους αιγυπτίους ναύτες) από την ακτή και λέει στο Θεοκλύμενο για την απόδραση του Μενελάου και της Ελένης. Ο Θεοκλύμενος του ζητά να μάθει λεπτομέρειες και αυτός του αφηγείται τα γεγονότα, ότι δηλαδή η Ελένη άφησε το παλάτι αναστενάζοντας για το νεκρό της σύζυγο και ότι, όταν έφτασαν στο νεώριο, οι άντρες του Θεοκλύμενου, όπως αυτός είχε διατάξει, έριξαν ένα σιδώνιο πλοίο στη θάλασσα και άρχισαν να ετοιμάζουν τον απόπλου. –     Η αλήθεια αποκαλύπτεται προοδευτικά (τεχνική της δραματικής ποίησης). –     Στοιχεία της εξαπάτησης: η συμπεριφορά της Ελένης, που κατεβαίνει με αργό, βαρύ και πένθιμο βήμα και θρηνεί για τον υποτιθέμενο θάνατο του Μενελάου. (και η συμπεριφορά των ναυτών) –     Τεχνική της αφήγησης(ομηρικές επιδράσεις). Εναι αναγκαία,α φού όταν ο Χορός έψαλλε το στάσιμο, εκτυλίσσονταν τα γεγονότα αυτά. ΣΚΗΝΗ Γ    1787-1812 Ο Θεοκλύμενος προσπαθεί να μπει στο δωμάτιο της Θεονόης, για να την τιμωρήσει, αλλά ο Υπηρέτης της τον εμποδίζει τονίζοντάς του ότι δεν έχει δίκαιο. –     Επιχειρήματα του Θεοκλύμενου:Η Θεονόη είναι μια κακούργα που τον πρόδωσε και παρέδωσε την Ελένη που του ανήκει (του την χάρισε η τύχη). –     Επιχειρήματα του Υπηρέτη: Η Θεονόη είναι ευσεβής και ενέργησε σύμφωνα με το δίκαιο και για το καλό του ιδίου δίνοντας την Ελένη σε αυτόν που πραγματικά ανήκει και που την πήρε από το γονιό της. Η δικαιοσύνη πήρε πίσω την Ελένη. –     Ο Θεοκλύμενος ενοχλείται που ένας σκλάβος το διατάζει, υποστηρίζοντας ότι ενεργεί για το δίκαιο και είναι πρόθυμος να πεθάνει αλλά να μην αφήσει το Θεοκλύμενο να περάσει. ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ https://www.scribd.com/document/173508733/%CE%95%CE%A5%CE%A1%CE%99%CE%A0%CE%99%CE%94%CE%97-%CE%95%CE%9B%CE%95%CE%9D%CE%97-%CE%95%CE%9E%CE%9F%CE%94%CE%9F%CE%A3-%CE%A3-1653-1870-%CE%A3%CE%91%CE%92%CE%92%CE%91%CE%AA%CE%94%CE%97%CE%A3 https://www.slideshare.net/mrsevi/1-60229438 https://www.slideshare.net/christostsatsouris/1-16531778